Heydər Əsədovun işçisi qanunları necə tapdalayır? - FOTOLAR “Araz“da yerli istehsal şokoladdan qurd çıxdı, market araşdırmaya başladı (VİDEO) 20 nömrəli məktəbin direktor müavini jurnalisti hədələdi (SƏS YAZISI) Səfər Əbiyevin “sağ əli“ 10 mart mitinqində - VİDEO
 

Toskanelli, Eratosfen və Tusinin hesablamaları və Kolumbun kəşfi - IV HİSSƏ

Tarix 17.10.16, 16:14

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6

Səyahətə yollanan Kolumb kimin köməyindən istifadə edəcəyini çox yaxşı bilirdi. Onun bir qeydini göstərmək lap yerinə düşərdi. O, yazır: “Bu dünyanı təsvir edən Ptolemey və başqaları güman edirdilər ki, o kürəvidir və hesab edirdilər ki, bu yarımkürə də üzərində olduqları o biri yarımkürə kimi kürədir. Bu sonuncunun mərkəzini isə onlar Arin adasında yerləşdirdilər. Bu isə ekvatorun aşağı, Ərəbistan və İran körfəzləri arasında yerləşmiş, çevrəsini isə Portuqaliyadakı San-Visente burnunu keçərək qərbə doğru və şərqdə isə Kanqara və Seresdən keçirirdilər”. (Христофор Колумб. Москва, «Путешествие», 1952. стр. 391_

Kolumb qeyd edir ki, Arin adası Şərq yarımkürəsində 900-lik meridiandadır. Həmin ada Ərəbistan və İran körfəzləri arasında ekvatordan aşağı yerləşir. Bu isə yalnız Seyşel adaları ola bilər. Həmin adaların Qrinviçə nisbətən uzunluq koordinatı 530-dir. Bunu 900-yə tamamlayanda 340 olur. Kolumbun göstərdiyi ilə Tusinin cədvəlindən alınan nəticə, demək olar ki, eynidir. Bu ondan xəbər verir ki, məşhur dəniz səyyahı özünün birinci səyahətinə yola düşməmişdən xeyli əvvəl Marağada tərtib olunan astronomik cədvəl ilə tanış idi. Necə olsa da, həmin cədəvldə 256 şəhərin coğrafi koordinatları göstərilmişdir. İspaniyanın Kordova şəhərindən tutmuş, Çinin Pekin şəhərinə kimi düzgün koordinatlar barəsində coğrafiyaşünas və xəritəşünaslarda səlis məlumat yaranırdı.
Özbəkistan Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü T. N. Karı Niyazov Səmərqənd, Buxara, Herat, Oş və Xocənd şəhərlərinin uzunluq koordinatlarını tədqiq edərək nəticədə başlanğıc meridianın Qrinviçdən 320 qərbdə olduğunu müəyyən etmişdi. Deməli, “Zic Elxani” əsəri peşəkar səviyyədə dəqiq işlənilib başa çatdırılmışdır. 

Tarixdən məlum olduğu kimi Kolumb səyahətə başalmaqdan ötrü, Kanar adalarından bilavasitə keçid dayanacağı kimi istifadə etmişdi. Axı, həmin keçid zamanı o, Kanar adalarından başqa Yaşıl Burun, Azör və Madeyra adalarından da istifadə edə bilərdi. 
Erkən orta əsrlərdə bu adı çəkilən adalardan əlavə Atlantik okeanının qərb hissəsində Xaldat və ya Səadət adı altında naməlum adaların yerləşməsi haqqında kifayət qədər məlumatlar vardı. Lakin heç kim həmin coğrafi məntəqəyə gedib çıxa bilmirdi.
Xaldat və ya Səadət adalarının harada yerləşməsi qədim və orta əsr alimlərini həddindən artıq çox maraqlandırırdı. Bəzi alimlər, hətta həmin adaların Qrinviç meridianından 350 qərb istiqamətində yerləşdiyini bildirirdilər.

Bu məsələ ilə ciddi maraqlanan ingilis alimi Q. R. Kaye yazdığı “Hindistan astronomiyası” əsərində göstərir ki, Səadət adaları Qrinviçdən 350 qərbdədir. (Г. Р. Кае. «Индийская астрономия». 1924. стр. 52)

Maraqlıdır Q. R. Kaye nəyə görə belə fikirdədir? Həm qədim, həm də orta əsr alimlərinin əksəriyyəti üçün Səadət adaları Alantik okeanının qərb hissəsində təsəvvür edilirdi. Həmin adaların mövcud olması yalnız Köhnə dünyanın sərhədinə yaxın bir yer idi. Deməli, Kaye heç bir elmi əsas olmadan həmin adaları Qrinviç meridianından 350 qərb istiqamətində göstərmişdir. Məlum olduğu kimi Atlantik okeanından 350 qərb istiqamətində, alimlərin diqqətini özlərinə cəlb edən, belə bir mühüm adalar yerləşmir.
Mənim fikrimcə Kolumb Tusinin “Zic Elxani” koordinatlar cədvəlini və tərtib etdiyi xəritəni ələ keçirəndən sonra Azərbaycan aliminin fikirləri ilə tam şəkildə razılaşaraq, əmin olmuşdu ki, Atlantik okeanının qərb hissəisndəki torpaq Avropadan təxminən 4500-5000 km. aralıda yerləşir. Həmin məsafəni də ki, 30-35 gün müddətinə qət etmək olar. 

Toskanelli humanist Nikkolo Nikkolini tərəfindən əhalinin ümumi istifadəsi üçün yaratdığı kitabxananın qoruyucusu və rəhbəri olmuşdur. O, Yer planetinin kürə şəklində olmasının tərəfdarı idi və Hindistana qərb yolu ilə gedib çatmaq ideyasını irəli sürmüşdü. Alim astronomik “Alfonso cədvəli”ni (XIII əsr) astrologiya elemetlərinin tənzimlənməsi və düzəlişini etmişdi.


Paolo Toskanelli (1397-1484)  


Florentsiyadakı Santa-Mariya-del-Fyore məbədinin gümbəzi

Toskanelli bir çox alimlərin gördükləri elmi işləri ilə tanış olsa da o, kobud səhv nəticəsində Yer kürəsinin ölçüsünü xeyli kiçiltmişdi.
Bu cür kobud səhvə görə heç bir mütəxəssis Toskanelliyə bəraət qazandıra bilməz. Ona görə ki, o, 1474-cü ildə öz xəritəsini tərtib edəndə elementar səhvlərə yol vermişdi. Bir çox əsaslar vardı ki, Toskanelli həmin səhvlərə yol verməsin.

Filologiya, xronologiya, riyaziyyat, astronomiya və coğrafiya ilə ciddi məşğul olmuş yunan alimi və yazıçısı Eratosfen Kirenalı (b. e. əvvəl təx. 276-194) İsgəndəriyyə kitabxanasına rəhbərlik etmiş və gələcəkdə IV Ptolemey Filopart kimi tanınacaq Misir vəliəhdinin tərbiyəsi ilə məşğul olmuşdu. O, üç kitabdan ibarət olan “Coğrafiya” adlı əsərində coğrafiyanın ilk sistematik elmi nəzəriyyəsini ortaya qoymuşdu. Alim öz əsərinə dünya xəritəsini daxil etmişdi, hansı ki, Strabonun dediyinə görə Hipparx Nikeyalı tərəfindən tənqid olunmuşdu. “Yerin ölçülməsi haqqında” traktatda (“Peri tes anametreseos ges”) Eratosfen, İsgəndəriyyə ilə Siena (indiki Asuan) şəhərləri arasındakı məşhur olan məsafənin əsasında və hər iki tərəfdədə Günəş şüalarının düşmə bucaqlarının fərqini müəyyənləşdirərək, ekvatorun uzunluğunu tapmışdı.  
Ekvatorun əsl uzunluğu 40120 km olduğu halda, alim tapdığı ölçünü minimal səhvlə, 252 min stadi, yəni 39690 km göstərmişdir. Bundan əlavə o, Yerin radiusunu da tapmışdı, əgər yunan stadisi (178 metr) ilə hesablama aparılıbsa, bu 7082 km edir, yox əgər misir stadisi ilə edilibsə, onda 6287 km-dir (müasir ölçü 6371 km-dir). Müasir alimlərin bir çoxları bildirirlər ki, Eratosfen Yerin çevrəsi uzunluğunu 43625 km, radiusunu isə 6943 km kimi göstəribdir. (R. Qasımov. Konkistadorların Mərkəzi Çili sahillərində faciəli ölümü. Bakı, “Çaşıoğlu”, 1999. səh 247)

Söz yox ki, Kolumb bu məlumat ilə yaxından tanış idi. O, özü astronomiya elmi ilə maraqlandığı üçün əlbəttə, Eratosfenin, Posidoninin, əl Xorezminin, əl-Biruninin, Tusinin və Toskanellinin hesablamalarını nəzərə alaraq, ümumi məxrəcə gəlmiş və hər bir şeyi götür-qoy edəndən sonra uzaq səyahətə yola düşmüşdü.


Eratosfen (təx. b.e.ə. 276-194)


Eratosfenə görə Dünya xəritəsi (b.e.ə. II əsr) 

Günəş saatının bir hissəsi kimi adətən məbədlərin gümbəzindən istifadə olunurdu. Ən bariz nümunə Toskanellinin Florentsiyada yerləşən Santa-Mariya-del-Fyore məbədinin gümbəzindən istifadə etmişdir. 1418-ci ildən 1436-ci ilə qədər arxitektor Filippo Brunelleskinin layihəsinə əsasən, məbədin gümbəzi inşa edilmişdi. Onun kohnə dostu olan Toskanelli 1474-cü ildə məbəddə özünün məşhur qnomonunu (həmin üsul ilə günorta vaxtının yarım saniyə dəqiqliyi ilə müəyyən etmək mümkün idi) yerləşdirir. 90 m. hündürlükdə cənub pəncərəsinin ağzında o, ortasında deşik olan bürünc disk birləşdirir. Altardan sol tərəfdə Santa-Kroçe kapellasının döşəməsində bölümlərlə olan xətkeş düzəldir. Günəşin şüası ilin iki ayında – mayın sonundan iyulun sonuna kimi, diskin deşiyindən keçib döşəməsinə çatırdı. Həmin cihaz XIX əsrin sonuna qədər fəaliyyətdə olmuşdur. Məbəddə bərpa işləri ilə məşğul olan ustaların cihazdan başları çıxmadığından sıradan çıxmışdı.


Florentsiyada yerləşən Santa-Mariya-del-Fyore məbədi

Dəqiq olmayan hesablamalar nəticəsində Toskanelli Yerin ölçüsünü kiçiltmiş və belə nəticəyə gəlmişdi ki, okean vasitəsilə İspaniyadan Hindistana qədər 6000 mildir (həqiqi məsafədən üç dəfə az).

Fransız həkimi, astronomiya ilə dərindən maraqlanan Jan Fernel (1497-1558) Yer kürəsi çevrəsinin uzunluğunu 39816 km., Yerin radiusunu isə 6337 km. göstərmişdi. (О. Коротцев. Глобус, как измеряли землю. Ленинград, «Д.Л», 1980. стр. 312)

Belə başa düşmək olar ki, Toskanelli bir astronom kimi böyük bir səhvə yol vermişdi. Çünki onun hesablamasına görə Yer kürəsinin uzunluğunun ölçüsü təxminən 29000 km-dir. 

Məhz bu səbəbdən Kolumb florensiyalı alimin hesabatı ilə razılaşmayaraq, yunan alimi Eratosfenin verdiyi ölçünü və Tusinin Yer səthi ilə bağlı olan coğrafi koordinatları əsas götürmüşdü.


Prezident təqaüdçüsü, “Qızıl qələm” mükafatı laureatı, “Coğrafiya” Cəmiyyətinin üzvü, yazıçı-tədqiqatçı Ramiz Dəniz

Kolumbun kəşfinin sirri və ictimaiyyətdən gizlədilən həqiqət - I HİSSƏ

“Zic-Elxani” əsəri avropalı dəniz səyyahları üçün vacib mənbə ola bilərdi - II HİSSƏ

Kolumbun transatlantik layihəsi və portuqalların məxfi ekspedisiyaları - III HİSSƏ



Xəbərin oxunma sayı : 463

loading...

Analiz

Önəmli

Son xəbərlər

22 APREL 2018

14:29 Bakı metrosunda qadın özünü qatarın altına atdı - Başı bədənindən ayrıldı

14:12 Avropadakı “erməni soyqırımı” aksiyalarına azərbaycanlı mühacirləri də cəlb edə bilərlər

13:49 Prezidentin vəzifə verdiyi İnam Kərimov kimdir?

13:37 “Novruz Məmmədov heç bir qruplaşmada olmayıb”- Komitə sədri

13:25 Sarkisyanla Paşinyan arasında gərgin görüş - “Bu dialoq deyil, ultimatumdur”

13:10 Bakıda palçıq vulkanı belə püskürdü - Foto

12:55 Qohumluq əlaqələri işə yaramadı: “Əmlak kralı”nın taleyi necə olacaq?

12:52 “Hesab edin ki, artıq problemlər həll olunub” - “Qaçqınkom”un yeni sədri

12:38 Müdafiə Nazirliyindən Ermənistanın təxribatı ilə bağlı açıqlama

12:26 Mindən çox əsiri düşməndən xilas edən Milli Qəhrəman

12:15 Polis erməni müxalifətinin lideri Paşinyanı saxladı

12:11 Sumqayıt şəhəri ərazisindən dənizə çıxmış 2 gənc batıb

11:55 Alişanın Buseyə evlilik şərti var

11:40 İran nüvə proqramını bərpa etməyə hazırdır

11:29 Oğuzda zəlzələ olub

11:17 Boş qalan nazir postları, yüksək vəzifələr - Siyahı

11:13 Yeni nazirlər hansı tanınmışların övladıdır?

10:50 AZAL-ın təyyarəsi Moskvanın əvəzinə Sankt-Peterburqda yerə endi

10:39 Sərkisyan: “Nə qədər ki Qarabağ var, hakimiyyətdə mən olacağam”

10:17 Binəli Yıldırım Novruz Məmmədovu təbrik etdi

10:00 Səudiyyə Ərəbistanında çevriliş cəhdi

21 APREL 2018

19:33 Dmitri Medvedev Novruz Məmmədovu təbrik edib

19:00 Bu il tütün idxalı və ixracı azalıb

18:30 Samir Nuriyev Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin sədr təyin edilib

18:19 Azərbaycanda işsizlərin sayı azalıb

18:11 Abid Şərifov, Elçin Əfəndiyev və İsmət Abasov işdən çıxarılıb

18:00 Hacıbala Abutalıbov BŞİH başçısı vəzifəsindən azad edilib

17:52 Sahil Babayev əmək və əhalinin sosial müdafiə naziri təyin edilib

17:50 Rövşən Rzayev “Qaçqınkom”a sədr təyin olunub

17:34 Nazirlər Kabinetinin yeni tərkibi təsdiqləndi - SİYAHI

17:13 Məhkəmə ANS-lə bağlı qərarını açıqladı

16:59 Ceyms Appaturay Azərbaycan prezidentini təbrik edib

16:52 Ermənistanın daha üç şəhəri etiraz aksiyalarına qoşuldu

15:22 Prezident Novruz Məmmədovun baş nazir təyin edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb

14:55 Yeni baş nazirimiz kinoya da çəkilib – Video

14:20 "Neft nəhənglərinin bərpaolunan enerjiyə sərmayə qoyuluşu artır"

13:15 Yeni Baş nazir: Parlament Novruz Məmmədova yekdilliklə səs verib

12:50 "Bundan sonra başqa formada işləməyə başlayacağam"

11:50 Zahid Oruc yeni baş naziri açıqladı: Novruz Məmmədov!

11:05 Bakıya yeni başçı gəlir! – Abutalıbovun xələfinin adı çəkilir

10:44 “Bu, bütün dünya üçün xoş xəbərdir” – Tramp

10:12 “Artur Rasi-zadə Azərbaycanın inkişafı yolunda əzmlə çalışıb“

20 APREL 2018

23:59 Tramp açıqladı: Rusiya ilə gizli anlaşma olmayıb

23:47 Gürcüstan-Azərbaycan sərhədində sərhədçi güllələndi

23:31 Avstriyada qatar qəzası - 54 yaralı

23:15 Ayrılıq səbəbi bəlli oldu - Aslı Muradı cana yığıbmış

22:57 Azərbaycanda 100 ildən çox yaşayanların sayı azalıb

22:40 ABŞ Demokrat Partiyası Rusiyaya qarşı iddia qaldırdı

22:26 Vergilər Nazirliyi və Gömrük Komitəsi razılaşdı - Kimlərə birgə nəzarət ediləcək?

22:11 Yerevanda nümayişçilər müdafiə nazirinin avtomobilini mühasirəyə alıb

21:55 5-ə qədər saya bilmədiyi üçün uşağa işgəncə verdi – Azərbaycanlı atanı 7 il həbs gözləyir

21:42 “Time” jurnalı dünyanın nüfuzlu şəxslərinin siyahısını açıqlayıb

21:28 Axtarışda olan şəxs Salyanda özünə xəsarət yetirdi

21:13 Novak: “Bu ay neftin qiyməti 80 dollara qalxa bilər”

20:58 “Məhz bu amil Azərbaycan-İsrail münasibətləri üçün möhkəm təməldir” - Səfir

20:44 Ərdoğan seçki kampaniyasının başladığını elan etdi

20:30 XİN: “Bu, ciddi təəssüf doğurur”

20:15 Bakıda 46 qızı zorlayan falçı ilə bağlı araşdırma başladı

20:08 İqtisadiyyat Nazirliyinin bəzi səlahiyyətləri yeni Agentliyə verildi

19:52 Əfqanıstanda partlayış - 5 ölü, 10 yaralı

19:38 Azərbaycanda yeni Dövlət Proqramı hazırlanır

19:31 İkinci Dünya müharibəsi veteranlarına birdəfəlik maddi yardım veriləcək

19:25 “Bu, futbol terrorundan betərdi” – Ərdoğan

19:16 Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi ləğv edildi

19:12 Prokuror Ziya Məmmədovun qardaşı oğlunun məhkəməsində cəza istəyib

18:50 Türkiyənin baş nazirindən ABŞ-a sərt mesaj: “Öz işinlə məşğul ol”

18:39 Seçkilərdə iştirak edən partiyalara büdcədən 135,2 milyon dollar ayrılacaq

18:21 Bakıda metronun deposundan əl qumbarası tapılıb

18:09 Tramp yüksək neft qiymətlərinə üsyan etdi

17:55 Eldar Mahmudov məhkəməyə verildi

17:50 Dəfn zamanı jurnalisti döyən şəxslər ondan üzr istədilər –Barışıq

17:46 Yunanıstanda mafiyanın xaç atası öldürüldü

17:45 Əfqanıstandan Tacikistana narkotik maddə keçirmək istəyən üç qaçaqmalçı öldürülüb

17:37 Dörd ay ərzində Azərbaycanda 2 min zəlzələ qeydə alınıb

17:32 Milli Park ərazisində dənizə düşən 17 yaşlı qız xilas olunub

17:27 Bu gün geomaqnit qasırğası baş verib

17:17 İki qəlbdə bir ehtiyac... - Tofiq Bayramın şeirləri

17:13 ATƏT-in seçki müşahidə missiyası Bakını tərk edir

17:09 “ABŞ-ın Türkiyə ilə bağlı mövqeyini şantaj hesab edirik” –Lavrovdan əsəbi açıqlama

17:05 Salyanda motosikletlə “Jiquli” toqquşub, motosikletçi xəsarət alıb

16:55 Sərkisyanı heç kim təbrik etmir – Erməni mediası

16:40 Bakıda evlərdən silsilə oğurluq etmiş şəxs saxlanılıb

16:33 “Öz işinlə məşğul ol, Türkiyədəki seçkilərlə yox” – Yıldırm ABŞ-a

16:27 Erməni müxalifət lideri: “Yerevanda fəaliyyət iflic olmalıdır ki, Sarkisyan…“

16:22 Səudiyyə Ərəbistanı kralı Azərbaycan prezidentini təbrik edib

16:17 Qəza zamanı avtomobilə dəymiş zərər hərrac modeli ilə qiymətləndiriləcək

16:13 Prezident İlham Əliyev yeni metro qatarlarında yaradılan şəraitlə tanış olub

16:05 Əli Həsənov ordenlə təltif olunub

15:48 Milli Məclisin sabah plenar iclası çağırılıb

15:33 “Neftin hazırkı qiyməti sünidir və qəbuledilməzdir“

15:25 “Niyə bu məsələlərlə ciddi məşğul olunmur?”

15:20 Bakıda “Formula-1“lə bağlı iki xəstəxana ayrılıb

15:13 Nuri Bilge Ceylan Kann festivalına qatılacaq

15:09 “Bəzi İcra Hakimiyyətlərinin başçıları biznesmenləri sıxışdırır, pullarını alırlar”

15:05 “Moskva bu məsələlərlə bağlı cavab verməlidir”

14:56 Bakıda yataqxana binasında yanğın – Sakinlər təxliyə edilib

14:33 Zaur Şəbnəmin yaşı ilə bağlı yalanını ortaya çıxardı - 31 demişdi

14:27 Nüşabədən qalmaqala cavab: "Tunar arvaddır ki..."

14:22 Azərbaycanda KİV-də sponsor reklamı ilə bağlı qaydalar dəyişir

14:16 Səbail RİH: Bayıl sürüşmə zonasında ziyan çəkmiş 6 evə görə müəyyən olunmuş vəsait sakinlərə verilib

13:40 Türkiyə öz qızıl ehtiyatlarını ABŞ-dan çıxardıb

13:35 MTN generallarına nə vaxt hökm oxunacağı açıqlanıb

13:27 "Azərbaycana silah satışına bəzi ölkələr tərəfindən əsassız məhdudiyyət qoyulub"

13:22 Zakir Həsənov NATO-nun Avropada Müttəfiq Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı ilə görüşüb

13:17 Qərb onu, yoxsa müxalifəti dəstəkləyəcək? – Təhlil

13:13 Respublika Narkoloji Mərkəzinin iki əməkdaşı işdən çıxarılıb

13:09 Ermənistanda etiraz aksiyalarında iştirak edən 83 nəfər tutulub

13:05 Bakı Metropolitenində siqaret çəkilməsinə dair qadağanın əhatə dairəsi genişləndirilib

12:50 Bakıda erməni saxtakarlıqlarının ifşası mövzusunda konfrans keçirilib

12:47 Rayonlarda qar, leysan yağacaq, dolu düşəcək

12:42 Dünyada neft ehtiyatları 300 milyon barel azalıb –Səudiyyə Ərəbistanının energetika naziri

12:36 “AKP ilə MHP-nin yaxınlaşması “dərin dövlət”in tövsiyəsi ilədir”

12:32 “Sözümü deyib, özümü öldürəcəm“- AzTV rəhbərinə sui-qəsd işində yeni məlumatlar

12:22 Səudiyyə Ərəbistanında polisə hücum olub, 3 nəfər öldürülüb, 4 nəfər yaralanıb

12:16 “1918-ci ildə İrəvan Ermənistana hədiyyə kimi verilmişdir…”

12:13 "Putinlə Tramp Rusiya-ABŞ hərbi qarşıdurmasına imkan verməyəcəklər"

12:05 Vasif İsmayıl: "Cinsi əlaqə ətrafında biz çox mif, inanc yaratmışıq"

11:55 “Qarabağ məsələsi yalnız qarşılıqlı güzəştlərlə həll oluna bilər”

11:50 “BMT-nin münaqişələrin qarşısını alması normaya çevrilməlidir”

11:44 Con Bolton Rusiyaya şərtlərini açıqlayıb



loading...
“Prezidentin milli birlik mesajı bütün xalqları birləşdirir” - Niyaz Niftiyev

"Azərbaycan ölkə daxilində dinlərarası, millətlərarası münasibətlərin tənzimlənməsində çox böyük uğurlara nail olub və biz son 15 il ərzində bunu dünyaya nümayiş etdirmişik”
Hakimiyyət və müxalifət: üz-üzə ya yana addım

Prezident seçkilərindən sonra ənənəvi olaraq və qaydalara uyğun olaraq dövlət başçısı öz yeni komandasını formalaşdırılmalıdır
ARXİV

Xəbərlər işıq sürətilə

Sayt haqqında | Əlaqə
MİLLİYOL (©) 2016