“Bu, Xəzəryanı ölkələrin həyat səviyyəsinin yaxşılaşmasına kömək edəcək” “WhatsApp” “end-to-end” şifrələmə texnologiyasından imtina edəcək Prezident əsgər ölümü ilə bağlı işi nəzarətə götürdü Beyləqan sahibkarları Xasay Əhmədovun oğlundan şikayət edir
 

ABŞ İranda kimə dayaqlanmalı və nəyə köklənməlidir?

Tarix 12.06.18, 17:09

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


Reuel Mark Gerext, Rey Takeyh

“Wall Street Journal”


Prezident Trampın İranla razılaşmasından çəkilmə qərarı və İslam Respublikasına davamlı təzyiq öncəgörülən cavabla qarşılaşıb. Tənqidçilər tarixə, xüsusilə qeyri-məhsuldar 1953-cü il çevrilişinə istinadla, bu strategiya əleyhinə çıxırlar. Ancaq keçmişə daha diqqətli baxış çəkindirmə siyasətinin rejimi dəyişmənin ən yaxşı yolu olduğunu göstərir.

Amerikalı və Avropa rəsmiləri kimi, qərbçilər İranı avtokratik sabitlik adası, mollaların repressiya vasitələrini isə dağılmaz görürlər. Ancaq ötən əsrin böyük hissəsi boyu İran öz səlahiyyətlərini qorumaq istəyən hökmdarlar və azadlıq axtarışında olanların mübarizəsinə şahid olub.

1905-ci ildə Məşrutə inqilabı İran tarixində qan tökülməsi ilə, təmsilçilik anlayışını meydana gətirdi. 20-ci əsrin ilk yarısında parlament (Məclis) qovğaları əzələ nümayişi ilə sıx bağlı idi. Yerli zadəganlar kəndliləri, fəhlələri və həmtayfalılarını parlament heyətini seçə biləcək qutulara yönəldirdi.

Bu, əlbəttə, Cefferson demokratiyası deyil, amma sistemin legitimliyi vardı. Bir-birinə torpaq, ailə, ənənə və səslə bağlı olan idarəedici sinfi və insanlar şikayətləri həll etmək üçün mexanizm yaratmışdılar. Nəticə etibarilə, parlament heyətləri yerli narahatlıqlara həssas idi.

İlk Pəhləvi hökmdarı Rza şah bu sistemə meydan oxudu və müasirlik naminə iradəsini qüvvəyə mindirdi. 1941-ci ildə onun taxt-tacdan imtinasından sonra konstitusiyalı hakimiyyət yenə gücləndi. Ancaq 1953-cü ildəki çevriliş baş nazir Məhəmməd Müsəddiqin devrilməsi ilə İranın demokratik təkamülünü pozuldu.

Bir anlıq əsrarəngiz Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin intriqasını unudun; 1953-cü ildə baş verənlər İranın fərdi təşəbbüsü idi.

Bu gün ABŞ-ın müdaxiləsi ilə bağlı əsas qayda budur: tanqo üçün iki nəfər rəqqas tələb olunur.

1953-cü il çevrilişi də bunu sübut edir. Bir zamanlar qanunun aliliyi və milli suverenliyin təcəllisi olan Müsəddiq 1951-ci ildə parlamentin “Anglo-Persian Oil Co”-nu milliləşdirməsindən sonra getdikcə daha avtoritar və şöhrətpərəst oldu. Bu qərarın maliyyə çətinliklərini adlamaq istəyərkən, baş nazir saxta seçkilər keçirmək, parlamenti dağıtmaq və monarxiyanın səlahiyyətlərini qəsb etmək niyyətinə düşdü.

İran siyasətçiləri, hərbiçilər və mollalar baş nazirliyi ələ keçirmək üçün bir araya gəldi. Onlar müxtəlif qüvvələri ətrafına toplamış hökmdar Məhəmməd Rzaya güvəndi. CIA çevrilişin planlaşdırılmasında iştirak edirdi, amma ilk əməliyyat zamanı geri çəkildi. İranlılar nəzarəti ələ aldılar və baş naziri devirdilər. Bunu etməklə onlar iqtisadiyyatını canlandırmağa və siyasi təsisatlarını qorumağa çalışırdılar.

Müsəddiq Lənqlidə yazılmış ssenari ilə yox, öz ölkəsində eliti və xalqının dəstəyini itirdiyi üçün “taxtdan endi”.

1971-ci ildə özünü şahənşah elan edəndən sonra Məhəmməd Rza mükəmməl idarəçiliyi ləğv etmək üçün əlindən gələni əsirgəmədi. İranın neft vəsaitini silahlanmaya sərf etdi. İranın nüfuzlu parlamentini “rezin möhür” halına saldı. Onun gizli polisi qeyri-peşəkar və nifrətamiz kimi tanındı. Şah ruhaniləri özündən uzaqlaşdırdı və köhnə elitanı yaltaqlarla əvəz etdi.

Lakin şahı devirən 1979-cu il inqilabı demokratiya istəyində olan ictimaiyyətin ümidini boşa çıxardı. Teokratiyadan imtina edən ilk seçici kütləsi tələbələr idi və 1999-cu ildə etiraz aksiyası ilə onu islah etmək istəyən rejimin arzusunu gözündə saxladı. Sonra, 2009-cu ildə möhtəşəm “Yaşıl Hərəkatı” baş verdi. Prezident seçkilərində fırıldaqçılıq kütləvi etiraza səbəb oldu və rejimi orta sinfin gözündən düşdü.

2017-ci ilin dekabrında təxminən 100 İran şəhəri və qəsəbəsində etiraz aksiyasına başladı. Kasıblar rejimin son qüdrət qalası kimi görünürdü, müqəddəslik və ümumi rifah dövləti anlayışları ilə teokratiyaya bağlı idi. Amma bu dəfə onlar başqa şüarlar səsləndirdilər.

Təhlükəsizlik aparatının sönük təmsilçisi olan prezident Həsən Ruhani bir zamanlar narazılıqları yatırmaq üçün nüvə sazişinin kifayət qədər xarici investisiyalar meydana gətirəcəyini düşünürdü. Bu istəyi hələ prezident Trampın iqtidara gəlişindən qabaq da uğursuzluğa düçar oldu. İslam Respublikasında etibarlı bank sistemi və ya qanunun aliliyinə bənzər bir şey olmadığı üçün kifayət qədər sərmayədar cəlb etmək çox çətindir. Sovet İttifaqının 1970-ci illərdəki durumundan daha mürəkkəb durum!

Müasir İran tarixində əsas mövzu özünü təcavüzkar-monarxial və islamçı istibdaddan azad etmək istəyən xalqdır. Klerikal rejimini məhv etmək üçün strategiya hazırlamaq çətin deyil: ABŞ İran tarixi ilə Sovet İttifaqı təcrübəsinə əsaslana bilər. Amma bu, səbr tələb edər.

İranlılar, ümumiyyətlə, 1953-cü illə bağlı ABŞ-a kin bəsləmirlər. ABŞ və İngiltərəyə tez-tez gedən inqilabçı elitanın uşaqları da. Vaşinqton üçün ən böyük maneə özünü kökləmədir: o, İranın demokratiya axtarışına ciddi yanaşmalıdır.

 MilliYol.Az



Xəbərin oxunma sayı : 352

loading...

Analiz

Önəmli

Son xəbərlər

17 AVQUST 2018

23:42 Maryan Şarets Sloveniyanın Baş naziri seçilib

23:20 Kıvanç Tatlıtuğ yeni ev alır

22:40 Saakaşvilinin partiyası Ukraynada parlament seçkilərinə qatılacaq

22:05 Putindən Avstriya nazirinə kreativ toy hədiyyəsi

21:27 “Koçaryan Moskvanın əmri ilə siyasətə qayıdır” – “Ciddi qarşıdurma olacaq”

20:50 Fransa İlqar Məmmədovun azadlığa buraxılmasını alqışlayır

20:12 Putin Dağıstanın başçısı vəzifəsinə namizəd irəli sürüb

19:55 Ağsuda yeni doğulmuş körpə dünyasını dəyişib

19:36 Rusiya ABŞ-a nota göndərdi

18:40 “Kaspersky Lab“: Messenger və sosial şəbəkələrə olan hücumlar artıb

18:37 Fermerlərə 57,5 milyon manat subsidiya ödəniləcək

17:20 Gəncə hadisələri ilə bağlı daha 2 nəfər həbs olundu - Rəsmi

17:00 Messinin qardaşına hökm oxunub

16:57 Azərbaycanda qanunsuz yaşayan 78 miqrant saxlanılıb

16:53 Azərbaycanda vəzifəli şəxsə cinayət işi açıldı

16:48 Rusiya ABŞ-a nota verdi

16:42 “Hamı İlhaməni hegemon kimi tanıyırdı”

16:39 “Qarabağ” dərdinə dözməyən Əvəzov özünü güllələdi

16:34 Hadi Rəcəbli: “Bu qədər şərəfsiz, vicdansız hərəkət etmək olmaz”

16:28 Xaçmazda qadın intihara cəhd edib

16:23 Səudiyyə Ərəbistanı Rusiyadan quş əti idxalını dayandırdı

16:19 İranda silahlı qarşıdurma: 4 yaralı

16:14 Tovuzda evdən pul və 15 min manatlıq qızıl oğurlandı

16:10 CNN: Çin ABŞ-a hücuma hazırlaşır

16:05 Azərbaycanda uşaq evlərində olan uşaqların sayı artıb

16:01 Trampdan ABŞ kəşfiyyatçılarına qadağa

15:58 Azərbaycanın 10 boksçusu Rusiyada beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək

15:52 ABŞ İran üzrə xüsusi nümayəndə təyin etdi

15:51 Sənəddə təmir olunan uşaq bağçası, mənimsənilən 40 min manat və “Veteks” MMC...

15:47 “Biz Ermənistan dövləti olan yerə getməməliyik”

15:41 Alimlər: kişilər qadınlardan daha ağıllıdır

15:36 Azərbaycana 17 milyon dollarlıq kondisioner gətirilib

15:30 Meşəni yandıranlara atəş açmağa icazə verildi

15:24 Sərnişinə qarşı soyğunçuluq edən şəxslər saxlanıldı

15:17 Cəlilabadda ev yanıb: 1 yaralı

15:11 Hindistanda leysandan ölənlərin sayı 167-yə çatıb

15:06 Nazirlik: “Hazırda Bayıl sürüşmə sahəsində vəziyyət stabildir“

15:02 Yanğını söndürməyə gedən helikopter qəzaya uğradı

14:55 Bu marşrutlardan şikayət edildi

14:49 Dünyanın ən kasıb eks-prezidenti təqaüdə çıxdı

14:47 Azərbaycan Premyer Liqasında II turun təyinatları açıqlanıb

14:42 Xidmət rəisi: “Qurbanlıq heyvan qüsursuz olmalıdır“

14:36 Metyu Brayza: “ABŞ Türkiyəni itirə bilməz“

14:31 Beyləqanda maşın aşıb, sürücü öldü

14:25 Bitkoin bahalaşmaqda davam edir

14:19 İsrailin baş naziri polis tərəfindən dindirilir

14:13 Mehman Hüseynovun məhkəməsinin vaxtı açıqlanıb

14:08 Bir gündə 11 borclu şəxs saxlanılıb

14:02 Deputat: “Bu vəhşi adətdən qurtulmalıyıq“

13:56 NASA asteroidə müğənninin adını verdi

13:51 İsmayıllıda yol qəzası: ölən və yaralanan var

13:34 Ermənilər Laçında müasir xəstəxana tikir

13:11 Trampın İranla dialoq şərtləri açıqlandı

13:07 Bərdə sakinindən silah-sursat götürülüb

13:04 Vaşinqtonda hərbi parad təxirə salındı

12:59 Bakıda avtomobil piyadanı vuraraq öldürüb

12:53 “Yaxşı aktyor reklama çəkilməz, tamadalıq etməz”

12:48 “Yas mərasimləri sadə və israfçılıqdan kənar keçirilməlidir“

12:44 Xalq artistinin səhhəti pisləşib

12:40 Bakıda keçmiş məhkum qətlə yetirildi

12:35 Çavuşoğlu: “ABŞ-la yaşanan problemlər asanlıqla həll oluna bilər“

12:34 Endokrinoloq: “Şəkərli diabetin bu əlamətləri var”

12:29 Şəmkirli avtoritet axtarışa verildi - TƏFƏRRÜATLAR

12:28 Türkiyədə dollar yenidən bahalaşmağa başlayıb

12:24 Azərbaycanlılar niyə boşanırlar?

12:17 AKP üzvləri qəzaya düşdü: 5 ölü, 18 yaralı

12:13 Türkiyə böhranı Trampa HƏDİYYƏ idi və...

12:08 Professor: “Jurnalistika İnstitutu yaradılsın“

12:04 “Qarabağ“ yenidən “Şerif“lə qarşılaşacaq

12:00 Bayramda fasiləsiz elektrik enerjisi veriləcək

11:56 Kim Çen: “Bu, xalqı boğmaq istəyənlərə cavab oldu“

11:52 Amerika-Türkiyə qarşıdurmasının alt qatları üzə çıxdı

11:47 Emomali Rahmon Özbəkistanda səfərdədir

11:43 Dünyanın ən çox qazanan aktrisaları - Siyahı

11:39 Dollardan imtina mümkündürmü?

11:34 Müğənni Areta Franklin vəfat etdi

11:30 Tikinti materiallarının qiyməti bahalaşıb

11:26 Lirənin ucuzlaşması SOCAR-a Türkiyədə necə təsir göstərəcək?

11:22 Nigar: “İstədiyim kimi yaşayıram“

11:17 “Ərdoğanın NATO-dan çıxmaq niyyətinin olduğunu düşünmürəm”

11:13 Avropa Liqası: “Qararbağ”ın rəqibi bəlli oldu

11:08 Azərbaycanda dərslər sentyabrın 15-də başlamayacaq

11:04 Dövlət qulluğuna qəbul üçün test imtahanı keçiriləcək

10:59 Xaçmazda 11 ədəd qovaq ağacı qanunsuz kəsilib

10:53 Baytarlıq Xidmətindən icra başçılarına müraciət

10:49 Çin-ABŞ ticarət danışıqları bərpa olunur

10:45 Bu yollarda təmir və rənglənmə işləri aparılır

10:41 Meksika sahillərində “Leyn” qasırğası formalaşıb

10:37 Putin və Ərdoğan Tehran sammitində ayrıca görüşəcək

10:33 Türkiyə şirkətləri “iPhone” sifarişindən imtina ediblər

10:29 Hərbi Prokurorluq: Əsgər ölümünə görə 3 nəfər həbs edildi

10:24 ABŞ Türkiyəyə qarşı yeni sanksiyalar tətbiq edəcək

10:20 Sülh Platformasına həmsədr seçilib

10:16 “İlqar Məmmədov Merkelin Bakı səfərinə görə azadlığa buraxılmayıb”

10:12 Yevlaxda yol qəzası: yaralılar var

10:08 Naxçıvanda 229 nəfərin pensiyası poçtla ödənilib

10:04 Bu ərazilərdə qaz olmayacaq

10:00 Atəşkəs 92 dəfə pozulub

16 AVQUST 2018

23:50 Tərtərdə itkin düşmüş 17 yaşlı qız Bakıda tapıldı

23:31 İranda evlilik yaşı dəyişdirilir

22:40 Nyu-Yorkda BMT-nin binasının qarşısına onlarla yanğınsöndürən briqadası gəlib

22:11 Moskva və Yerevan ikitərəfli münasibətləri müzakirə ediblər

21:15 Avtobus sürücüsü sükan arxasında infarkt keçirdi

20:47 Fransadan Türkiyəyə dəstək gəldi

20:22 DİM jurnalistlərə müraciət edib

19:50 İsveçrə Məhkəməsi: Gülnarə Kərimovanın 800 milyon dolları Özbəkistana qaytarılacaq

19:29 Qaradağda yol tikintisinə 11,6 milyon manat ayrılıb

18:36 Yalçın Rzazadə çətin durumda - Səhhəti ağırlaşıb

18:00 Məleykə Abbaszadə: “Ali məktəblərə plan yerlərindən 88,73 faizi dolub”

17:53 Avqustun 17-nə manatın məzənnəsi

17:45 Əsəd rejimi PKK ilə anlaşa bilmir: kürdlər muxtariyyat istəyir

17:38 Sahil Babayev özünün təyin etdiyi Heybət İmanovu neytrallaşdırıb - Səbəb?

17:30 Ərdoğan Makronla telefonda nələri müzakirə etdi?

17:21 Ayna Sultanova parkının təmir pulu yeyilib, şirkət isə yoxa çıxıb

17:13 “Əgər Qərbin yanında olmaq istəyirsənsə, onda Qərbdən kömək istə” – Rusiyadan Paşinyana ultimatum

17:10 “Broker Əbülfəz” Avropada “qanuniləşib” və ...

17:05 Bakıda keçiriləcək cüdo üzrə dünya çempionatının biletləri satışa çıxarılıb

16:59 Jirinovski: “Qarabağ bizim ümumi torpağımızdır“

16:52 Avqust ayı üzrə pensiyalar hesablara köçürülüb

16:46 Robert Köçəryan məhkəmədə Surət Hüseynovun qiyamından danışdı



loading...
“Elçibəy gənclərin gözü ilə” mövzusunda tədbir keçirilib

“Əbülfəz Elçibəy-80” İctimai Təşkilat Komitəsi “Elçibəy Gənclərin gözü ilə” mövzusunda tədbir keçirib
Bu insanlar ölülərlə əlaqəyə girirlər və... - Tanınmış şaman hər şeyi açdı

Sosioloq, türkoloq, araşdırmaçı, TÜRKSOY-un üzvi, "Şaman. Təbiət qüvvələri oyananda" kitabının müəllifi, əslən xakas türklərindən olan və tanınmış şaman Timur Davletovun Publika.az-a müsahibəsi
ARXİV

Xəbərlər işıq sürətilə

Sayt haqqında | Əlaqə
MİLLİYOL (©) 2016