Lənkəran Dövlət Universitetində mafiya islahatlara qarşı - II yazı Prezidentə yalan danışan sahibkarın qaranlıq əməlləri üzə çıxır - Yeni təfərrüatlar Lerikin 3 kəndindən Milli Məclisə müraciət: “Bizi köçürün...“ Rövşən Bağırovla Qorxmaz Hüseynov 3 kəndi susuz qoyur - Prezidentə müraciət
 

“Fazil Məmmədovun bu həbslərdən xəbərsiz olması mümkün deyildi” -Nazim Bəydəmirli

Tarix 06.06.18, 11:50

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


Keçmiş deputat, iş adamı, iqtisadçı alim Nazim Bəydəmirli Strateq.az saytına geniş müsahibə verib


O, seçkidən sonra formalaşan hökumət komandasından gözləntilər, problemlər, onlardan çıxış yolları barədə fikirlərini açıqlayıb. Nazim Bəydəmirli ilə geniş müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik:

– Nazim müəllim, seçkidən sonra formalaşan hökumətdən iş dünyasının, sahibkarların gözləntisi nədən ibarətdir?Apreldən üzü bəri hansı ümidləriniz doğrulub?

-Fikrimcə, yeni hökumət elə köhnə hökumətin davamıdır. Amma etiraf etmək lazımdır ki, müəyyən dəyişikliklər də var. Məsələn, Vergilər Nazirliyinin müəyyən vergi ödəyicilərinin fikirlərini almasını, əvvəlki illərdə baş verən neqativ halların aradan qaldırılması ilə bağlı verilən müsbət mesajları qeyd etmək olar. Hər bir iş adamı kimi biz də, müsbət meylləri alqışlayırıq. Təkliflərimizi vermişik, verməkdə də davam edirik.

-Təklifləriniz nədən ibarətdir?

– İnkişaf yolunu tutmuş ölkələrdə vergilərlə bir qurum məşğul olur. Azərbaycanda da bu, belə olmalıdır. Məsələn, əməkhaqqından tutulan vergi – sosial sığorta haqqı Vergilər Nazirliyi tərəfindən yığılmalıdır. Dəfələrlə qeyd etmişik ki, əgər pensiya fondu özü-özünü maliyyələşdirə bilməyib büdcədən dotasiya alırsa, sosial sığorta haqları ilə bağlı vergi islahatları aparılmalıdr. Gürcüstan bu islahata gedib və müsbət nəticələri göz önündədir. Bilirisiniz ki, fiziki şəxsələrin əməkhaqqından tutulan vergi 14 faiz təşkil edir. Üstəlik 25 faiz də gəlir vergisi nəzərdə tutulur. Beləliklə, sahibkarın ödədiyi vergilərin həcmi 40 faizə çatır. Gürcüstanda bu ləğv olunub, sosial vergi adı ilə 20 faiz civarında vergi yığılır. Məsələn, əməkhaqqı 1000 manatdırsa, ondan 200 manat vergi ödənilir. Bu vəsait də pensiyaçıların müavinətlərinin ödənilməsinə yönəldilir. Azərbaycanda da bu islahatı aparmaq lazımdır. Dövlət Sosial Müdafiə Fondu ləğv olunub,  onun vergiyığma funksiyası Vergilər Nazirliyinə verilməlidir.

– Tez-tez Dövlət Gömrük Komitəsinin ləğv edilib Vergilər Nazirliyinə birləşdirilməsini gündəmə gətirirsiniz…

-Dünya ölkələrinin mütləq əksəriyyətində “gömrük komitəsi” adında bir qurum yoxdur. Bəzi ölkələrdə gömrük xidməti var, onlar da Maliyyə Nazirliyinin bir departamenti kimi fəaliyyət göstərirlər. Yeni hökumətdə kabinet təsdiq olunmazdan əvvəl cənab prezidentin bir sərəncamı oldu: sərəncamla idxal-ixrac əməliyyatlarının hesabatını və statistikasını aparmaq üçün Vergilər Nazirliyində bir departament yaradıldı. Bu, sahibkarların işinin səmərəliləşdirilməsi üçün müsbət addımdır, amma yetərli deyil. Hesab edirəm ki, Dövlət Gömrük Komitəsinin vergiyığma funksiyasının Vergilər Nazirliyinə verilməsi qaçılmazdır. Beləliklə, üç qurumun vergiyığma funksiyası bir qurumda cəmləşməlidir. Bu islahatlar da mütləq həyata keçirilməlidir. Çünki sahibkar idxal etdiyi məhsulun əlavə dəyər vergisini ödəyir, sonradan, onu satan zaman əvəzləşdirə bilmir. Beləliklə, müxtəlif şirkətlər idxal-ixrac əməliyyatları zamanı gəlirlərini gizlədirlər. Güzgü statistikası da təsdiq edir ki, ticarət partnyoru olduğumuz ölkələrdən Azərbaycana idxal olunan məhsulların “invoys” qiymətləri düşürülür. Bu vəziyyət həm də sahibkarlara sərf edir. Çünki büdcəyə ödəməli olduğu 100 manatın 25 manatını ödəyir, 50 manatını rüşvət verir, 25 manatı isə özünə qalır. Buradan həm sahibkar “qazanır”, həm bu korrupsiya sxemini quran gömrük işçiləri, broker kompaniyaları, monopoliyanın başında duranlar gəlirlər əldə edirlər. Ən çox itirən isə təbii ki, dövlət büdcəsidir. Bu problemlər aradan qaldırılmalıdır.

“Sahibkarlığa Kömək Milli Fondu, “Aqrolizinq” ASC tipli üst qurumlar ləğv olunmalıdır”

– İqtisadi sektorda aparılmış kadr dəyişiklikləri hansı ümidləri doğurur?

-İdarəetmədəki problemlər gənc, yaxud daha yaşlı kadrlarla bağlı deyil. Əsas məsələ sistemin nə dərəcədə liberal bazar prinsiplərinə uyğunlaşdırılmasıdır. Həmişə deyirəm ki, pul paylamaqla insanları xoşbəxt etmək mümkün deyil. Elə şərait yaratmaq lazımdır ki, insanlar çalışdıqları işdən ləzzət alsın, təminatları da yüksək səviyyədə olsun. Bu isə ancaq liberal bazar iqtisadiyyatında, rəqabət mühitində mümkündür.

– Aqrar sektorda hansı müsbət yeniliklər gözlənilir? Yeni nazir “ASAN xidmət”dən gətirilib…

– Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin yeni təşəbbüsləri var. Şəffaflıq baxımından atılan addımlar ümidlər yaradır ki, bu sahədə dönüş olsun. Ayrılan vəsaitlərin sahibkarlara, fermerlərə çatdırılması ilə bağlı sistemin özünün dəyişdirilməsinə ehtiyac var. Çünki əkin sahələrinin həcminə görə subsidiyaların verilməsi doğru yanaşma deyil. Bu, bilavasitə korrupsiyanı yaradan amildir. Əvvəlki illərdə Maliyyə Nazirliyinin, Hesablama Palatasının həyata keçirdiyi tədbirlərlə sübut olunmuşdu ki, subsidiyaları mənimsəmək naminə əkin sahələrinın həcmi şişirdilir. Əkin sahələri ildən-ilə “genişlənsə” də ortada faktiki məhsuldarlıq yoxdur. Əgər biz elan ediriksə, bir ildə ölkədə 2.7 milyon ton buğda istehsal olunur, o zaman sual olunur: biz niyə hər il Rusiyadan, Qazaxıstandan, Ukraynadan 1.5 milyon ton buğda idxal edirik? Bunun cavabı tapılmalıdır. Hesab edirəm ki, dövlət birbaşa iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olmamalıdır. Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi də təşəbbüs göstərməlidir ki, bu işlər məcburi olmasın. Kooperasiyalar təsis olunsun, kəndlərdə əhaliyə paylanmış pay torpaqları su qiymətinə müxtəlif oliqarx qrupların əlinə keçməsin. Fermerlərə ucuz resursların, texnikaların verilməsi ilə bağlı təşviqat aparılmalıdır. Sahibkarlığa Kömək Milli Fondu, “Aqrolizinq” ASC tipli üst qurumlar ləğv olunmalıdır. Yəni bazar iqtisadiyyatı şəraitində belə qurumların olması doğru deyil. Bu, dövlət büdcəsinin müəyyən yollarla talan olunmasına şərait yaradır.

– Bəs dövlət aqrar sektoru hansı yolla dəstəkləməlidir?

– Dövlət stimullaşdırmalıdır ki, istehsalçının özü bilavsaitə həmin resurslara çıxa bilsin. Hökumət strukturları burada vasitəçi rolunu oynamamalıdır. Ola bilsin, bu sistem ilkin illərdə vacib idi, amma indi ona ehtiyac yoxdur. Bu gün jurnalist araşdırmaları ortaya qoyur ki, azı 2 milyard manat vəsait “Aqrolizinq” vasitəsi ilə mənimsənilib. Mənim tanıdığım fermerlər var, bir traktoru 32 min manata rəsmiləşdiriblər, hansı ki, istehsal edən zavodda onun qiyməti 10-12 min dollardır.  Bilirsiniz ki, biz “Voronej Selmaş”ın regional nümayəndəsiyik. “Aqrolizinq” bir neçə il əvvəl bizdən müəyyən mexanizimlər almışdı. Məsələn, onların aldığı taxıltəmizləyici texnikanın qiyməti ikiqat artığına çıxmışdı. Aralıq şirkətlər, tenderləri kağız üzərində udanlar dövlət vəsaitləri hesabına Türkiyədən, Çindən və başqa ölkələrdən çox aşağı qiymətə maşın və mexanizimlər alıb, yüksək qiymətlərlə göstərərək pul silirlər.

– Bunlar Maliyyə Nazirliyinin, başqa nəzarətedici qurumların gözü qarşısında baş verir…

– Bu prosesdə yoxlayıcı təşkilatların vəzifəsi mənimsəmələri müəyyən edib şirkətlərdən öz paylarını qoparmaqdır. Təcrübədə belədir, yoxlayıcı rüşvət almaqla məşğul olur. Deməli, bütün bu sistem dəyişdirilməlidir. Subsidiyalar, dövlət vəsaitləri aralıq şirkətlərə verilməməlidir. Bəzən, Avropa İttifaqı ölkələrini misal gətirirlər ki, orada da subsidiyalar var. Amma həmin ölkələrdə əvvəla ciddi nəzarət var, saxtakarlıq ola bilməz, ikincisi, subsidiya məhsula görə verilir. Fermerin məhsulu yetişdirmək üçün çəkdiyi xərclər nəzərə alınır və dövlət ona subsidiya ayırır. Bizdə isə vəsaitlərın verilməsi qaydası sanki onları mənimsəmək üçün düşünülüb.

– Maraqlı bir məsələ var, “Aqrolizinq”dən texnika alan sahibkar uzun müddət ona sahib ola bilmir.

– Bəli. Sual olunur ki, sahibkar texnikanı niyə ala bilmir? Ancaq icarəyə götürürlər, yaxud texnikanı lizinqlə almış sahibkarlar belə, onun qiymətini ödəyə bilmirlər. Əksəriyyətinin borcları məhkəmə çəkişmələrinə qədər uzanır. Aydın görünür ki, ortada korrupsiya mexanizmi var. Ona görə də sahibkarın, fermerin maliyyə resurslarına birbaşa çıxşını asanlaşdırmaq, onlara aşağı faizlə uzun müddətə girovsuz vəsait vermək lazımdır. Dövlət bunu etsin. Yoxsa ayrıca bir qurum yaradıb onun vasitəsilə tenderlər keçirib vəsaitlərin mənimsənilməsinə şərait yaratmamalıdır. Azərbaycanda tenderlərin necə keçirildiyi hamıya məlumdur. Tenderləri udanlar məmurların yaratdıqları qondarma şirkətlərdir. Regionlarda sahibkarlıqla məşğul olanlar icra başçıları və onlara yaxın olanlardır. Sabah icra başçısı dəyişdiriləndə, o bizneslər də batır. Beləliklə, yerli sahibkarın həmin vəsaitlərə çıxışı yoxdur, çünki tenderlər inzibati resurslarla paylanır. Biz Sovet İttifaqının acı təcrübəsini yenidən keçməmliyik. Bilirsiniz, 80-ci illərdə ərzaq proqramı qəbul olunmuşdu, dövlətin dəstəyi ilə iri firmalar yaradılırdı. Yararlı dövlət torpaqlarını, texnikanı onların istifadəsinə verirdilər. Adını qoymuşdular ki, burada həm məhsul istehsal olunsun, həm emal edilsin, həm də satışa çıxarılsın. Amma həmin ərzaq proqramından bir neçə il sonra ölkədə ərzaq çatışmazlığı yarandı, bir neçə ildən sonra da İttifaq çökdü. Bu təcrübə göstərdi ki, ciddi şəkildə konsentrasiya bürokratik əngəllər yaradır və ziyanlıdır. Bu, bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinə uyğun deyil. Eyni zamanda kadrlar doğru seçilməlidir, qohumbazlığa, tayfabazlığa yol verilməməlidir. Bunlar həm də sosial şəbəkələrdə mövzuya çevrilir və hökumətin nüfuzuna xələl gətirir.

– Yəni kadr məsələsində “ənənə” davam edir?

– Bəli davam edir. Bundan çəkinmək lazımdır. İndi bir icra başçısı başqa rayona təyinat alırsa, öz adamlarını götürüb ora aparır. Yaxud, icra başçısı, nazir işdən çıxarılırsa, onun əhatəsindəki bütün məmurlar işdən çıxarılır. Belə olmaz, baxsınlar, görsünlər, onlar necə işləyirlər, professional hazırlıqları nə yerdədir. Çünki dövlət uzun müddət onları yetişdirir, illər boyu təcrübə toplayırlar, bir rəhbərin işdən çıxarılması ilə həmin insanların işdən atılması doğru deyil. Bu, kadrlara olan mənfi münasibətin göstəricisidir.

“Hər rayonda icra başçısı saxlamağa ehtiyac yoxdur”

– Regonların inkişafı üzrə dövlət proqramlarına 50 milyard manatdan artıq vəsait xərclənib. Bu qədər vəsaitin qarşılığında regionlarda real vəziyyət necədir?

– Qarabağ müharibəsi başlayandan və ondan sonra bölgələrdən yüz minlərlə insan Bakıya iqtisadi miqrasiya edib. Buna əsas səbəb regionlarda kommunal xidmətlərin, infrastrukturun bərbad olması və işsizlikdir. İqtisadi miqrasiya nəticəsində mən hələ 2010-cu ilin rəqəmlərinə istinad edirəm, – Bakı ətrafında 450 min sənədsiz ev tikilib. Bu evlərdə təqribən 1.8 milyon nəfər yaşayır. Ətraf qəsəbələrdə məskunlaşanların mütləq əksəriyyəti kənd əhalisidir. Bu insanların rayonlarda pay torpaqları, əmlakları var. Biz müşahidə aparmışdıq, Tovuz-Gədəbəy bölgəsində elə kəndlər var ki, əhalisinin 50, bəzən 70 faizi miqrasiya edib. Onlar əllərində olan mal-qaranı, əşyanı dəyər-dəyməzinə satıb Bakı ətrafında bələdiyyələrdən torpaq alıb evlər tikiblər. Əlbəttə, biz onları məcbur edə bilmərik ki, geri qayıtsınlar. Ancaq təşviq edə bilərik.

– Təşviqat, dəstək gərək elə səviyyədə olsun ki, insanlar qayıtmaqda maraqlı olsunlar…

– Əlbəttə. Mən yenə vergi məsələsinə qayıdıram, bölgələrdə sadələşdirilmiş vergi iki faizdir, kənd təsərrüfatından isə vergi alınmır. Amma bu, yetərli deyil. Kommunal xidmətlərin əlçatanlığı təmin olunmalıdır. Əsas problemlərdən biri təbii qazın olmamasıdır. Doğrudur, Prezidentin Ehtiyat Fondundan, büdcədən regionlarda yol tikintilərinə vəsaitlər ayrılıb. Amma pullar müəyyən mexanizmlərlə məniməsənildiyinə görə, tikilən yolların çoxu az sonra dağılıb. Elə Gədəbəy-Qaravəllər, Tovuz-Ağbaşlar-Gədəbəy yollarını misal göstərə bilərərm. Vəsait ayrılır, amma məmurlar tərəfindən mənimsənilir.

– Bəs nə etmək lazımdır?

– Yollar yenidən çəkilməlidir. Amma bu infrastruktur layihələrinə ciddi nəzarət olunmasa, problemlər həll olunası deyil.

– Yerli idarəçilikdə hansı dəyişikliklər olmalıdır?

– Yerli idarəçilik kökündən dəyişməlidir. Regionlar üzrə prezidentin nümayəndəlikləri yaradılmalıdır. İcra hakimiyyətlərinin səlahiyyətlərinin çoxu alınıb yerli bələdiyyələrə verilməlidir. Bununla dövlət öz yükünün bir hissəsini ictimai qurumların, icmaların üzərinə qoyur. Yeri gəlmişkən, bu, Azərbaycanın Avropa Şurası qarşısında götürdüyü öhdəliklərin bir hissəsidir. Bələdiyyələrin iqtisadiyyatda iştirakçılığı təmin olunmalıdır. Onlar əhaliyə daha yaxın qurumlardır və bölgələr üçün daha effektiv layihələri seçib sərfəli olanı həyata keçirə bilərlər. Yoxsa, Bakıdan bir şirkət gəlib yol çəkirsə, onun məqsədi işini görüb vəsaiti alıb aradan çıxmaqdır. Amma belə layihələr yerli qurumlar tərəfindən icra olunsa, ona həm ictimai nəzarət olar, həm də dövlətin sosial yükünün bölüşdürülməsinə gətirib çıxarar. Bundan başqa, hər bir rayonda icra başçısı, maliyyə strukturları saxlamağa ehtiyac yoxdur. Bu islahatlar həyata keçirilsə, həm idarəçiliyin effektivliyi artar, həm ictimai nəzarət olar, həm də dövlətin bu sahələrə yönəltdiyi xərclər azala bilər. Hökumətin qəbul etdiyi strateji yol xəritəsində bu məsələlər var, amma onların reallaşdırılması gecikir. Bir məsələni də vurğulayım, ölkədə məmur sahibkarlığı ləğv olunmasa, bu sahədə köklü dəyişikliyə nail olmaq qeyri-mümkündür. Məmurlar bütün iqtisadi şəraiti, rəqabət mühitini pisləşdirirlər.

 “Bu, əvvəldən torpaqları bir əldə cəmləşdirmək üçün düşünülmüş addım idi”

– Rayonlarda maaş-pensiya alanlardan başqa insanların evinə vəsait daxil olmur. Dövlət aqrar sektorda çalışan vətəndaşların həyat səviyyəsini yaxşılaşdırmaq istiqamətində hansı addımlar atır? Reallıq budur ki, regionlarda yoxsulluq və işsizlik artır.

– İnsanlar öz pay torpaqlarını əksə və dövlətdən güzəştli, əlçatan dəstək görsə, vəziyyət dəyişə bilər. Hazırda kəndlərdə torpaqlar elə bölüşdürülüb ki, brinin əkənəyi kəndin bu başında, biçənəyi o biri başındadır. Yaxud, eyni icmadan ibarət olan insanların torpaqları fərqli yerlərdədir. Bu, balaca fermer təsərrüfatlarının yaradılmasına, ona kənd təsərrüfatı texnikası almasına əngəl yaradır. Çünki bir hektarlıq tarla üçün texnika almaq rentabelli deyil.  Dövlətin dəstək üsullarından biri də ərzaqların alnması zamanı tenderləri udan şirkətlərin qarşısına ancaq yerli məhsulların alınması şərtini qoymaqdır.

– İki il əvvəl parlamentdə müvafiq qanunvericiliyə dəyişiklik etdilər ki, istifadəsiz torpaqların sahibləri cərimələnəcək, dövlət torpağı geri alacaq. Hökumət də aqrar sektoru inkişaf etdirmək üçün bu yolu seçib…

– Bu kökundən yanlış yoldur. Heç vaxt inzibati yollarla iqtisadi prosesləri idarə etmək mümkün olmur. Cərimələrlə insanları qanunlara tabe etdirmək də çətindir. İnsanlarda maraq oyatmaq lazımdır. Bu, düşünülmüş addım idi ki, torpaqlar bir əldə cəmləşdirilsin. Əksinə, təşviqedici addımlar atılmalı idi. Məsələn, insanlar beş, on nəfərlə birləşib torpaqlarını biləşdirsinlər, kooperativlər yaratsınlar. İnkişaf etmiş Avropa ölkələrində, İsraildə dövlətin dəstəyi ilə belə kooperativlər yaradılıb. Dövlət ucuz vəsait, texnika verərək bu qurumların fəaliyyətini stimullaşdırır. Beləliklə, insanlar bilməlidirlər ki, torpaqlarını birləşdirsələr, daha yüksək məhsuldarlıq və qazanc əldə edə bilərlər.

– Bu gün görürük ki, bölgələrdə on minlərlər hektar torpaq sahələri məmur-oliqarxların nəzarətinə keçib. Dövlət qurumları da onların melorasiya, texnika, satış və s. probemlərini həll etmək üçün çalışır. Nəticədə sadə vətəndaşların, fermerlərin əlindən torpaqlar çıxır. Bu tendensiya aqrar sektora nə vəd edir?

– Bu, çox təhlükəli tendensiyadır. Əgər normal şərtlərlə, bazar qaydaları ilə kimsə torpağnı satıb, hansısa şirkət də onu alırsa, buna heç kim irad tuta bilməz. Amma təcrübə göstərir ki, Azərbaycanda bu sahədə bir kampaniyaçılıq var. Bu da İqtisadiyyat və Sənaye Nazirliyinin bir sıra layihələrində özünü göstərir. Məsələn, indi pambıqçılığa, əvvəl soyuducu anbarların, taxıl saxlayıcı anbarların tikilməsinə Sahibkarlığa Kömək Milli Fondu dəstək veriridi. Bu kampaniyaçılıq lazım oldu-olmadı böyük vəsaitlərin xərclənməsinə gətirib çıxardı. Nəticədə xeyli sayda sahibkar müflisləşərək aradan çıxdı. Bu xətlə ayrılmış vəsaitlərin böyük qismi isə yerli icra başçılarının, bəzi oliqarx məmurların ailə üzvlərinə məxsus qurumların əlində cəmləşdirildi. Əgər vətəndaşlar məmurların qurduğu bu təsərrüfatlarda normal maaşla işləsəydilər, bu, bəlkə də problem yaratmazdı. Amma biz sosial şəbəkələrdən məlumat alırıq ki, bu sahələrdə büdcə təşkilatlarında çalışanları – müəllimləri, həkimləri zorla aparıb işlədirlər. Bunun adı qul əməyidir.

– Yəni bu adamlar dövlətin deyil, məmurların şəxsi təsərrüfatlarında qul kimi işlədilirlər?- Dövlət sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmur. Bunlar müxtəlif oliqarx-məmurlara məxsus olan təsərrüfatlardır. İcra başçıları onların maraqlarını təmin edib qeyri-qanuni göstərişlər verirlər. Nəticədə büdcə təşkilatlarında çalışanlar öz işlərini görmək əvəzinə, onların tarlalarında qul kimi işlədilir. Bu zaman Sabirabada olduğu kimi tez-tez faciələr də yaşanır.

– Bəs üst qurumlar, nazirliklər niyə müdaxilə etmirlər ki, mənim əməkdaşlarımın məmur biznesində nə işi var?

– Mən fürsətdən istifadə edib nazirliklərin rəhbərlərinə səslənirəm ki, bu, heç də dövlətə kömək deyil. Hakimiyyətə, prezidentə yaxşlıq etmək də deyil. Əksinə, ayı xidmətidir. Bölgələrdə kifayət qədər işsiz adamlar var, onlara normal maaş verib həmin sahələrdə işə cəlb etmək olar. Amma bunlar büdcə təşkilatlarında çalışanların hesabına şəxsi bizneslərini inkişaf etdirmək yolunu tutublar. Az vəsaitlə daha böyük işlərini yoluna qoymağa çalışırlar.

– Yeri gəlmşikən, pambıqçılığın inkişaf etdirilməsi məsələsində paradoks var. Dövlət bu sahəni inkişaf etdirmək üçün səylər göstərir, amma aşağıdan – fermerlərdən bu işə dəstək yoxdur, maraqlı deyillər. Bunun səbəbi nədir?

– Axı biz Sovet İttifaqı zamanı bunu görmüşük. Pambığın xammal olaraq satşı səmərəli deyil. Əgər pambıqçılıq inkişaf etdirilirsə, onun emalını da nəzərdə tutmaq lazımdır.

– Varmı bu emal müəssisələri?

– Yeni yaradılır. Heç olmasa hər rayonda kiçik emal sexləri qurulmalıdır ki, pambığı mahlıca çevirə bilsin. Pambığın maya dəyərində nəqliyyat xərcləri daha çoxdur. Məhsulu bir rayondan başqa rayona daşımaq onun qiymətinə mənfi təsir göstərir. Məhsulu xammal olaraq satmaq bizə həmişə baha başa gəlib. Gördünüz, neft sektorunda başımıza nə iş gəldi. Biz nefti xammal kimi Avropaya satıb onların istehsal etdikləri benzini alırıq. Çünki Azərbaycanda 95 oktanlı benzin istehsal olunmur.

– Pambıqçılıq deyildiyi kimi əməktutumlu sahədirmi?

– Heç bir ölkə buna nail olmayıb. Təsəvvür edin, on minlərlə vətəndaşımızı pambıqçılığa cəlb edirik, amma ondan əldə olunan gəlir, informasiya texnologiyalarından bəhrələnən bir şirkətin gəlirindən azdır. Biz hər şeyi xaricdən alırıq, idxaldan asılı ölkəyik. Ona görə elmtutumlu məhsulların ölkədə istehsal olunmasına nail olmaq lazımdır.

– Gəlir azdırsa, məşğulluq təmin olunmursa, dövlət niyə israr edir ki, pambıq əkilməlidir?

– Təbii şərait pambıq əkməyə imkan yaradırsa, bunu etmək lazımdır, amma texnoloji dəstəklə. Pambıq niyə əl əməyi ilə yığılmalıdır, kombayın varsa?! Melorasiya sahəsinə ildə yüzmilyonlarla vəsait ayrılır, amma fermer pambığı suvarmağa su tapmır. Bütün kollektorlar yararsız vəziyyətdədir, yeraltı sular qalxıb torpaqları şoranlaşdırır. Harada pambıq, harada taxıl, harada başqa texniki bitkilər əkilir, bütün bunları sahibkar etməlidir. Amma bizdə kampaniyaçılıqdır, nə var, nə var yuxarıdan göstəriş gəlib deyə hamı özünü yaxşı göstərmək üçün cəhdlər göstərir. Hamı hər sahənin bilicisi olmamalıdır. Məhsulun istehsalından tutmuş satış bazarına qədər hər şey əvvəldən planlaşdırılmalıdır.

– Dövlət ixracı stimullaşdırmaq üçün AZPROM yaradıb. Yerlərdəki sahibkarlar onun imkanlarından yararlana bilirmi? Yoxsa, bu da məmur şirkətlərinin istehsal etdiyi məhsulların xaricdə satışını təşkil edir?

– Belə qurumlar əslində bürokratik aparatdır. Nazirliklər təcrübə üçün xarici ölkələrə sahibkarların səfərlərini təşkil edirlər, mən baxıram, onların içində bizin tanıdığımız heç kim yoxdur. Arxasında məmur olmayan sahibkarlar belə tədbirlərə dəvət olunmurlar.

– Nazim müəllim, sərhəd bölgələrində yaşayan əhalinin qonşu ölkə ilə ticarət etməsi, ərzaq məhsulları gətirməsi problemə çevrilib. Gömrükdən buraxmırlar, tez-tez belə qalmaqallar sosial şəbəkələrə çıxır. Əslində bu fəaliyyət insanların güzəranına müsbət təsir edir, niyə onda maraqlı deyillər?

– Hətta sovet dövründə belə sərhəd ticarəti mövcud idi. İndiki dövrdə bu ticarətin sərbəstləşdirilməsi çox vacibdir. Yaranmış vəziyyət gömrük idarəçilərinin maddi maraqlarından, monopoliyanın təsirindən irəli gəlir. Vətəndaş görürsə, ölkəsində ərzaq, gündəlik istehlak malları bahadır, o bir yol tapıb qonşu ölkədən onu alıb gətirəcək. Sualı hökumət qurumlarına ünvanlamaq lazımdır ki, niyə eyni məhsul, İranda, Gürcüstanda bizdən dəfələrlə ucuzdur? Sahibkar görürsə, ölkədə nəyə ehtiyac var, ora vəsait yatırıb istehsal edəcək, yaxud gətirəcək. Bazar özü tələb-təklif əsasında bunu tənzimləyir. Biz sərhədi bağlamaqla heç nəyə nail ola bilmərik. Sərhəd bölgələrdə ticarət asanlaşdırılmalıdır, azad iqtisadi zonalar yaradılmalıdır. Bu qadağaları doğru saymıram, vətəndaşlara kobud münasibət göstərən gömrük əməkdaşlarını şiddətlə qınayıram. Belə qadağalar ölkə iqtisadiyyatına daha böyük zərbələr vurur. Bu qurumlarda ciddi kadr islahatları aparılmalıdır, regionçuluq, qohumbazlıq ləğv olunmalıdır. Mən cənab prezidentin bir sözünü xatırlatmaq istəyirəm: “sahibkara mane olan, dövlətə xəyanət edir”.

 “Əsas vacib şərt kiminsə “komandasının” üzvü olmaqdır”

– Sizin də biznes strukturlarınıza qarşı təzyiqlər vardı.

– Mən 1987-ci ildən sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul oluram. O zaman tələbə ola-ola koopertiv yaratmışdıq. Günün birində digər məmur monopoliya yaradıb yüzlərlə insanı işsiz qoydu. Bizim müəssisə bağlandı, 4-5 il davam edən məhkəmə çəkişməsindən sonra nəticə olmadı, nə qədər vəsait xərclədik, vaxtımız hədər getdi. Mən Milli Məclisin deputatı olduğum müddətdə sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmamışam. Mənə aid olan şirkətlər müxtəlif təzyiqlərə məruz qalıb. Bunlar heç də vergi və başqa qanunvericiliyin pozulmasından irəli gəlmir. Azərbaycan Sahibkarlar Konfederasiyası deyilən bir qurum var. 2009-cu ildə iqtisadi inkişaf naziri dəyişdikdən sonra sahibkarların qurultayında əvvəlki sədr Ələkbər Məmmədovu devirmək məqsədi ilə 400-ə yaxın sahibkar saxlanıldı, həbs olundu. Mənim də təsisçi olduğum müəssisənin 3 əməkdaşı vergilərin əli ilə həbs edildi.  Belə çoxlu sayda misallar var. Öz təcrübəmdən deyirəm, Azərbaycanda sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olmaq çox riskli olmaqda davam edir.  Bu riski göz altına alıb nə yerli, nə də xarici investor Azərbaycana uzunmüddətli sərmayələr qoymur.

– Ötən parlament seçkilərində də Milli Məclisə düşə bilmədiniz. Yenə məmurlar mane oldu?

– Mən bir iş adamı kimi öz şansıma, çalışqanlığıma və savadıma güvənib nailiyyət qazanmışam. 2005-ci ildə mənim deputat seçilməyimə mane olmadılar. Ona görə həmişə demişəm ki, hakimiyyət mənim deputat seçilməyimə mane olmaq istəsə idi, əlindəki resurslarla bunu edə bilərdi. Bu səbəbdən YAP-dan seçilməyən deputat olsam da, jurnalistlər məni hakim partiyanın üzvü kimi təqdim ediblər. Baxmayaraq ki, elə Vergilər Nazirliyinin, Gədəbəyin icra başçılarının doğru olmayan məlumatları əsasında mən 2010 və 2015-ci ildə şansım 2005-ci ildən daha yüksək olmasına rəğmən, millət vəkili haqqımdan məhrum edildim. Bunun əvəzinə 2011-ci ildə Vergilər Nazirliyində Baş idarə rəisi və Gədəbəyin icra başçısı kimi vəzifələr təklif olunsa da, imtina etdim. Aldığım dəqiq məlumatlara görə, ölkə rəhbərliyinə bu imtinamı guya daha yüksək vəzifəyə iddiam olduğu kimi qələmə veriblər. Təbii ki, hamısı qısqanclıqdan baş verib. O zaman da, indi də deyirəm, hər bir vətənini düşünən şəxs dövlətinə xidmət etmək istəməsi onun haqqıdır, ancaq bunun üçün kimlərinsə yaltağı olmağı mənim kimi adamlar heç vaxt qəbul etməzlər.

– Yəqin Fazil Məmmədov Gədəbəyin kuratoru kimi fəaliyyətinizdən razı deyilmiş və sizin adamların tutulması da bununla bağlı olub?

– Mən işdən çıxarılmış adamın arxasınca “günahların hamısı ondadır” deyə bilmərəm. Ancaq o faktdır ki, 2009-cu ildə “Atahan DS” MMC-nin 3 rəhbər şəxsinin, 2010-cu ildə seçki ərəfəsində “Loğmed” klinikasının direktorunun həbs edilməsindən onun məlumatı olmaması mümkün deyildi. Bütün bunlar mənim sakit oturub, əksəriyyət kimi “hər şey qaydasındadır” deməyim üçün edilmişdisə, özü də başa düşdü ki, bu, əbəsdir. Mənim fikrimcə, hakimiyyəti müdafiə edənlər həm arqumentli müdafiə etməlidirlər, həm də yanlış olanı çəkinmədən, qərəzsiz söyləmək lazımdır. Ümid edirəm ki, mən bu balansı qoruyub saxlamışam və ən azı əhalinin 90 faizinin sakitcəsinə dediklərini mən siz jurnalistlərin köməyi ilə səsləndirmişəm.

– Bəs siz kimdənsə yardım istəmisiniz?

– Bəli, belə hal olub. 2012-ci ildə müəssisəmizə edilmiş reyder hücumu ilə bağlı özümə yaxın bildiyim, deputatlıqdan əvvəllər tanıdığım bir-iki nəfərə müraciət etdim. Ancaq o adamlar söz versələr də, görünür, nədənsə ehtiyatlandılar. Görünür, mətbuatda gedən, həqiqəti əks etdirməyən yazıların təsiri oldu. Etiraf edim ki, bir neçə il öncə kadr islahatları aparılan zaman korrupsiyaya meylli olmayan bir nazirlə görüşdə müvafiq işlə təmin olunmaq istədiyimi bildirdim. CV-mi özü istədi, göndərdim, ancaq hələ də cavab yoxdur. Onun özünə də dediyim kimi, mən işə konvert, rüşvət almağa və korrupsiya sxemi qurmaq üçün deyil, bilik və bacarığımı praktikada sübut etməyə, həm də kifayət qədər asudə vaxtımı xalqa xidmətdə keçirmək kimi baxıram. Ama belə baxıram ki, həqiqətən də savad, bacarıq, təcrübə, dünyagörüş vacib deyilmiş. Əsas vacib şərt kiminsə “komandasının” üzvü olmaq, həmçinin, nazirlərin qohumu, tələbə yoldaşı, keçmiş iş yoldaşı, qonşusu və s. olmalısan. Bu, Azərbaycan üçün çox pis ənənə halına çevrilib və regionçuluq, yerlibazlıq, qohumbazlıq – ümumilikdə “traybolizm” kimi çox pis bir xəstəlik yaradıb.

– Belə pis ənənələr, həmçinin inhisarçılıq, qanunların işləməməsi ölkədən kapital axınına şərait yaradır…

– Ən azı indikindən iki dəfə çox. Bütün vergilər, sosial sığorta haqları ödənilmiş olsaydı, ən az pensiya 350-400 manat olardı. O da pensiya fondunun dövlət büdəcsindən subsidiya almaması şərti ilə. Ölkədə yaşayan 10 milyon əhalinin yarısı iş qabiliyyətindədir. Bütün işləyən və işləməyənləri çıxdıqdan sonra ortada qalan 2.5 milyon nəfər işləyir, çalışır, amma vergi ödəmir.

– Bəs hökumət niyə onlardan vergi almır?

– Çünki onlar məmurlara məxsus biznes və istehsal sahələrində çalışırlar. Məsələn, dövlət investisiyalarını araşdıranda görürük ki, böyük bir layihədəir, amma tenderi udan şirkətin cəmi 3-4 nəfər işçisi var. Deməli, bu işləri qul bazarlarından cəlb olunan işçilər vasitəsi ilə həyata keçirirlər. Onlara verilən əməkhaqqı ikili mühasibatlıqdan çıxır və nəticədə dövlət vəsaitləri mənimsənilir.

– Kölgə iqtisadiyyatını azaltmaq üçün indiki imkanlarla nə etmək olar?

– Gürcüstanın təcrübəsindən istifadə etmək lazımdır. İslahatlardan əvvəl kölgə iqtisadiyyatının həcminə görə onlar dünyada 3 ölkədən biri idilər. Amma bu gün ən liberal iqtisadiyyatı olan üç ölkədən birinə çevriliblər.


MilliYol.Az



Xəbərin oxunma sayı : 649

loading...

Müsahibə

Önəmli

Son xəbərlər

21 İYUN 2018

14:13 “Terrorçular iyulun 4-də Menbiçin mərkəzini tərk edəcəklər” – Çavuşoğlu

14:09 “Həkimlər dedi gedin evə, evdə yenə halım dəyişdi”

14:05 Tanrı da unudub ədaləti harda gizlətdiyini

13:50 “Devid üçün yaxşı arvad olmağa çalışıram“

13:45 “Ürəkbulanma zəhərlənmə demək deyil”

13:40 İmişli sakini Bakıda öz maşınını qaçırdı

13:09 “Keçi saqqalı mənə uğur gətirir“ - Ronaldo

13:05 Lənkəran Dövlət Universitetində mafiya islahatlara qarşı - II yazı

13:05 Diaqnostikadan keçən müəllimlərin maaşı açıqlandı –10 faizi 700-900 manat alacaq

12:57 “Hüseyn elə bilirdi ki, Roza maşını ona verəcək“

12:52 “Təhsil islahatları dərinləşməkdə davam edir”

12:42 Bugünkü valyuta hərracının nəticəsi açıqlanıb

12:38 “Ali məktəblərə qəbulda iki dəyişiklik nəzərdə tutulub”

12:34 Qəbul imtahanında orta bal 2012-ci ilə nisbətən 62 bal yüksəlib

12:30 33 illik həyat yoldaşını qısqanclığa görə öldürdü

12:26 Erməni Aydınov: “Yaşasın Bakı” – 29 ildən sonra qayıtmaq istəyir

12:22 Fazil Məmmədov hələ də xəstəxanadadır – Dost bildikləri onu “satdılar”…

12:17 İsmayıllıda avtomobil 7 yaşlı uşağı vuraraq öldürüb

12:13 DİN avtomobil sahiblərinə müraciət edib

12:09 “Sosial sığortaya cəlb olunmayan insanlar gələcəkdə əziyyət çəkəcək”

12:05 Pambıqçıları zəhərləyən şirkətlər məlum oldu - Heydər Əsədovun adı hallanır

11:55 Kreml Suriya danışıqlarında Türkiyəyə arxa çevirə bilər

11:46 Novxanı-Masazır yolu bu axşam bağlanacaq

11:42 Ərdoğan parlamentdə koalisiya təklif etdi

11:39 İran islahatçıları Amerika ilə danışıqlar istəyirlər

11:36 Külli miqdarda narkotik qanunsuz dövriyyədən çıxarılıb

11:30 Bu gün buraxılış imtahanları keçirilir

11:26 “Ölüm qrupu”nda “cənazə günü”: Messi, hələ getmə...

11:22 Azərbaycanda 147 süni göl ləğv edilib – Sahibləri 85 min manat cərimə edilib

11:17 Rusiyada azərbaycanlının restoranında kütləvi zəhərlənmə

11:09 Şabranda 20 hektar taxıl sahəsi yandı

11:05 Yevlaxda sərnişin mikroavtobusu yük maşını ilə toqquşdu

10:52 Avstriya məşhur kriminal avtoriteti Rusiyaya təslim etdi

10:48 Günelin bu libası 5365 manatdır

10:44 Beynəlxalq təşkilatlar ABŞ-a etiraz edir

10:38 Sərhəd pozucuları ilə atışmada Azərbaycan sərhədçisi yaralandı

10:34 Mikayıl Cabbarovun işçisi Gəncədə qumarxanaya “krışalıq“ edir...

10:30 Tərtərdə 19 pambıqçı zəhərlənib

10:26 Aqrokimyəvi maddələrin idxalına nəzarət gücləndiriləcək

10:22 Neftçalada restoran gözətçisi Kürdə boğuldu

10:13 Pambıq tarlalarında insanları zəhərləyən iki inhisarçı

10:09 Paradla əlaqədar 14 marşrut xəttinin hərəkət istiqaməti dəyişdiriləcək

10:05 "Fədayə Laçının cinayət işinin materialları iyulun 15-dən sonra məhkəməyə göndəriləcək"

9:59 Hərbi Prokurorluğun “biznesmenləri”

20 İYUN 2018

23:59 Trampı oğlunu oğurlayacaqları ilə hədələdilər

23:47 Arvadını namaz qıldığı yerdə 21 dəfə bıçaqladı - Video

23:30 Bayramdan sonra ölkədə qızıl-gümüş ucuzlaşdı

23:18 Yevlaxda pambıq sahəsində zəhərlənənlərin sayı 24 nəfərə çatıb - Yenilənib - Siyahı

23:15 Zaxarova: Rusiya Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün hər şey edəcək

22:57 Rusiyanın bir nömrəli qanqsteri qolu bağlı gətirildi: 60 sifarişli qətl, mer, baş nazir müavini, biznesmenlər...

22:45 Rusiya ordusunun imkanları NATO-ya üzv ölkələrlə təmas xəttində artırılır

22:33 Viza rüsumlarındakı dəyişikliklər Azərbaycana təsir etməyəcək

22:17 Ukraynada azərbaycanlı soyğunçu dəstə ifşa olundu

21:53 “Saxlama yerlərində insan hüquqlarının pozulması halı aşkarlanmayıb” - DİN

21:38 Qaradağda qəza - Bakıya giriş bağlandı

21:26 Makedoniya parlamenti ad dəyişikliyini təsdiq etdi

21:11 Vaqif Əsədovdan jurnalist binalarının sakinlərinə xəbərdarlıq

20:58 Kəlbəcərli girov Dilqəm Əsgərovun oğlu evləndi

20:46 Türkiyənin 100-dək hərbçisi Azərbaycana gəlib - Video

20:31 Putin Rusiya millisinin oyununa baxmadı

20:15 Bu il yay fəslinin Azərbaycana gəlma vaxtı açıqlanıb

19:50 Erməni futbolçu Azərbaycanda oynaya bilər

19:39 Azərbaycanda cinayət törədənlərə elektron nəzarətin tətbiqinə başlanılıb

19:27 SOCAR Estoniyadakı ofisini bağlamaq niyyətindədir

19:10 Yuliya Timoşenko yenidən Ukrayna prezidentliyinə namizəd olacaq

18:40 Gürcüstanın yeni baş naziri seçilib

18:29 “Başqa işə keçəcəyəm…” – Pambıqçıların zəhərlənməsində ittiham olunan rəis

18:11 “Ədalətsizliyi aradan qaldırmaq istəyiriksə…” – Əli Əhmədov

17:52 “Viza rüsumlarındakı dəyişikliklər Azərbaycana təsir etməyəcək“

17:46 "İraqın şimalı PKK terrorçularından tamamilə təmizlənəcək"

17:42 “Bu, ölkənin iqtisadi kursunun əleyhinədir”

17:37 İzləyiciləri Handeni ələ saldı

17:32 Poroşenko Donbasda döyüşən generalı İrəvana göndərdi –Səfir təyinatı

17:26 Bakıda dəhşətli qəza – Gənc ailə məhv oldu

17:22 Rafael İsgəndərov ikinci dəfə baba olacaq

17:18 Siyəzəndə 12 hektar sahə yandı

17:13 Dolların iyunun 21-nə olan məzənnəsi

17:05 Türkiyədə hərbi karvana hücum baş verib

16:48 Azərbaycanda cinayət törədənlərə elektron nəzarətin tətbiqinə başlanılıb

16:44 DİN: Lerikdə yeniyetmə qızın təcavüzə məruz qalması barədə polisə müraciət daxil olmayıb

16:40 Meksika azarkeşləri oğurluq üzrə liderdir

16:35 Suriyada Rusiya-Çin rəqabəti varrmı?

16:26 “Türkiyə 4 milyona yaxın qaçqın qəbul edib”

16:22 Ramil Usubov İsrailə səfər edib

16:18 “Bir qoca ilə bir qarı vardı” – Fazil İskəndərin hekayəsi

16:13 “Qarabağ münaqişəsi Rusiya üçün çox ciddi məsələdir” – Mariya Zaxarova

16:09 “Ölkədə insan haqlarının durumu çox pisdir”

16:05 Bu il yay fəslinin Azərbaycana gəlma vaxtı açıqlanıb

15:48 Yasamal Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının birinci müavini işdən çıxarılıb

15:44 Bu il Azərbaycan xarici ticarət əməliyyatlarından müsbət saldosu 2,1 dəfədən çox artıb

15:40 "Azərbaycanda əmək pensiyaları 11,3 faiz artıb"

15:35 Bu il DGK xətti ilə dövlət büdcəsinə daxilolmalar 36% artıb

14:40 Prezidentə yalan danışan sahibkarın qaranlıq əməlləri üzə çıxır - Yeni təfərrüatlar

14:22 Tereza Meyin başını qoparmaq planlaşdırılıbmış – Sui-qəsdin təfərrüatları

14:17 XİN: Azərbaycanda məcburi köçkünlərin sayı 1.2 milyon nəfəri keçib

14:12 “Neft bazarında böhranın olmaması üçün ehtiyatların kəskin azalması nəzərə alınmalıdır“

14:05 Aİ komissarı Ermənistan XİN başçısı ilə görüşüb

13:55 Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Azərbaycan Universitetində kütləvi Narazılıq

13:22 Nazir kənd təsərrüfatını “sovka”lardan təmizliyə biləcəkmi? – Günü sualı

13:17 Zəhərlənən pambıqçılara görə rəis işdən çıxarıldı

13:13 Ən yaşlı oyunçu Rusiyaya məğlubiyyətə görə Misir xalqından üzr istəyib

13:09 Şengen vizası bahalaşır

13:05 Moskvanın “dovşana qaç, tazıya tut“ siyasəti

12:55 Müdafiə nazirindən KİV-ə çağırış

12:46 Zorlandığı deyilən 13 yaşlı qızın atası danışdı: “Mən nə desəm, qızım onu edəcək“

12:42 Bugünkü valyuta hərracının nəticəsi açıqlanıb

12:34 “Ölkəmizdə doğulan suriyalı qaçqınların sayı 276 minə çatıb”

12:30 Bəzi yerlərdə havanın temperaturu 36 dərəcəyə yüksələcək

12:26 Yol polisi uşağın sürdüyü maşını qovdu

12:22 Türk ordusu PKK-nın “alınmaz qalası”nı ələ keçirdi – 200 terrorçu öldürüldü

12:13 Külək İsmayıllıda bir kəndə ziyan vurub –20 evin dam örtüyü sıradan çıxıb

12:09 “Ermənistanın Azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasətini hər zaman açıq şəkildə qınamışam”

12:05 Bakıda I sinfə şagird qəbulunun II mərhələsi başlayıb

11:55 “Həkimə getməyə yolpulum da yox idi“ - Xərçəngdən əziyyət çəkən Zümrüd

11:49 "Dövlət ordunun bütün tələbatını ödəyir"

11:42 “Artıq ordumuz Laçına gedən yola nəzarət edir”

11:38 Lerikdə 7-ci sinif şagirdi məmur qohumu tərəfindən zorlanıb – Qızın atası isə…

11:34 “Türkiyə 100 ədəd F-35 qırıcılarına sahib olacaq” –Mövlud Çavuşoğlu

11:30 ABŞ bu qurumdan imtina etdi, Rusiya aktivləşdi

11:26 Ohanyan Manvel Qriqoryanın əməllərindən “ürək ağrısı“ keçirdiyini deyir



loading...
“Elçibəy gənclərin gözü ilə” mövzusunda tədbir keçirilib

“Əbülfəz Elçibəy-80” İctimai Təşkilat Komitəsi “Elçibəy Gənclərin gözü ilə” mövzusunda tədbir keçirib
Bu insanlar ölülərlə əlaqəyə girirlər və... - Tanınmış şaman hər şeyi açdı

Sosioloq, türkoloq, araşdırmaçı, TÜRKSOY-un üzvi, "Şaman. Təbiət qüvvələri oyananda" kitabının müəllifi, əslən xakas türklərindən olan və tanınmış şaman Timur Davletovun Publika.az-a müsahibəsi
ARXİV

Xəbərlər işıq sürətilə

Sayt haqqında | Əlaqə
MİLLİYOL (©) 2016