Lənkəran Dövlət Universitetində mafiya islahatlara qarşı - II yazı Prezidentə yalan danışan sahibkarın qaranlıq əməlləri üzə çıxır - Yeni təfərrüatlar Lerikin 3 kəndindən Milli Məclisə müraciət: “Bizi köçürün...“ Rövşən Bağırovla Qorxmaz Hüseynov 3 kəndi susuz qoyur - Prezidentə müraciət
 

ABŞ İranda kimə dayaqlanmalı və nəyə köklənməlidir?

Tarix 12.06.18, 17:09

Font ölçüsü : - / +
bitmap-img6


Reuel Mark Gerext, Rey Takeyh

“Wall Street Journal”


Prezident Trampın İranla razılaşmasından çəkilmə qərarı və İslam Respublikasına davamlı təzyiq öncəgörülən cavabla qarşılaşıb. Tənqidçilər tarixə, xüsusilə qeyri-məhsuldar 1953-cü il çevrilişinə istinadla, bu strategiya əleyhinə çıxırlar. Ancaq keçmişə daha diqqətli baxış çəkindirmə siyasətinin rejimi dəyişmənin ən yaxşı yolu olduğunu göstərir.

Amerikalı və Avropa rəsmiləri kimi, qərbçilər İranı avtokratik sabitlik adası, mollaların repressiya vasitələrini isə dağılmaz görürlər. Ancaq ötən əsrin böyük hissəsi boyu İran öz səlahiyyətlərini qorumaq istəyən hökmdarlar və azadlıq axtarışında olanların mübarizəsinə şahid olub.

1905-ci ildə Məşrutə inqilabı İran tarixində qan tökülməsi ilə, təmsilçilik anlayışını meydana gətirdi. 20-ci əsrin ilk yarısında parlament (Məclis) qovğaları əzələ nümayişi ilə sıx bağlı idi. Yerli zadəganlar kəndliləri, fəhlələri və həmtayfalılarını parlament heyətini seçə biləcək qutulara yönəldirdi.

Bu, əlbəttə, Cefferson demokratiyası deyil, amma sistemin legitimliyi vardı. Bir-birinə torpaq, ailə, ənənə və səslə bağlı olan idarəedici sinfi və insanlar şikayətləri həll etmək üçün mexanizm yaratmışdılar. Nəticə etibarilə, parlament heyətləri yerli narahatlıqlara həssas idi.

İlk Pəhləvi hökmdarı Rza şah bu sistemə meydan oxudu və müasirlik naminə iradəsini qüvvəyə mindirdi. 1941-ci ildə onun taxt-tacdan imtinasından sonra konstitusiyalı hakimiyyət yenə gücləndi. Ancaq 1953-cü ildəki çevriliş baş nazir Məhəmməd Müsəddiqin devrilməsi ilə İranın demokratik təkamülünü pozuldu.

Bir anlıq əsrarəngiz Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin intriqasını unudun; 1953-cü ildə baş verənlər İranın fərdi təşəbbüsü idi.

Bu gün ABŞ-ın müdaxiləsi ilə bağlı əsas qayda budur: tanqo üçün iki nəfər rəqqas tələb olunur.

1953-cü il çevrilişi də bunu sübut edir. Bir zamanlar qanunun aliliyi və milli suverenliyin təcəllisi olan Müsəddiq 1951-ci ildə parlamentin “Anglo-Persian Oil Co”-nu milliləşdirməsindən sonra getdikcə daha avtoritar və şöhrətpərəst oldu. Bu qərarın maliyyə çətinliklərini adlamaq istəyərkən, baş nazir saxta seçkilər keçirmək, parlamenti dağıtmaq və monarxiyanın səlahiyyətlərini qəsb etmək niyyətinə düşdü.

İran siyasətçiləri, hərbiçilər və mollalar baş nazirliyi ələ keçirmək üçün bir araya gəldi. Onlar müxtəlif qüvvələri ətrafına toplamış hökmdar Məhəmməd Rzaya güvəndi. CIA çevrilişin planlaşdırılmasında iştirak edirdi, amma ilk əməliyyat zamanı geri çəkildi. İranlılar nəzarəti ələ aldılar və baş naziri devirdilər. Bunu etməklə onlar iqtisadiyyatını canlandırmağa və siyasi təsisatlarını qorumağa çalışırdılar.

Müsəddiq Lənqlidə yazılmış ssenari ilə yox, öz ölkəsində eliti və xalqının dəstəyini itirdiyi üçün “taxtdan endi”.

1971-ci ildə özünü şahənşah elan edəndən sonra Məhəmməd Rza mükəmməl idarəçiliyi ləğv etmək üçün əlindən gələni əsirgəmədi. İranın neft vəsaitini silahlanmaya sərf etdi. İranın nüfuzlu parlamentini “rezin möhür” halına saldı. Onun gizli polisi qeyri-peşəkar və nifrətamiz kimi tanındı. Şah ruhaniləri özündən uzaqlaşdırdı və köhnə elitanı yaltaqlarla əvəz etdi.

Lakin şahı devirən 1979-cu il inqilabı demokratiya istəyində olan ictimaiyyətin ümidini boşa çıxardı. Teokratiyadan imtina edən ilk seçici kütləsi tələbələr idi və 1999-cu ildə etiraz aksiyası ilə onu islah etmək istəyən rejimin arzusunu gözündə saxladı. Sonra, 2009-cu ildə möhtəşəm “Yaşıl Hərəkatı” baş verdi. Prezident seçkilərində fırıldaqçılıq kütləvi etiraza səbəb oldu və rejimi orta sinfin gözündən düşdü.

2017-ci ilin dekabrında təxminən 100 İran şəhəri və qəsəbəsində etiraz aksiyasına başladı. Kasıblar rejimin son qüdrət qalası kimi görünürdü, müqəddəslik və ümumi rifah dövləti anlayışları ilə teokratiyaya bağlı idi. Amma bu dəfə onlar başqa şüarlar səsləndirdilər.

Təhlükəsizlik aparatının sönük təmsilçisi olan prezident Həsən Ruhani bir zamanlar narazılıqları yatırmaq üçün nüvə sazişinin kifayət qədər xarici investisiyalar meydana gətirəcəyini düşünürdü. Bu istəyi hələ prezident Trampın iqtidara gəlişindən qabaq da uğursuzluğa düçar oldu. İslam Respublikasında etibarlı bank sistemi və ya qanunun aliliyinə bənzər bir şey olmadığı üçün kifayət qədər sərmayədar cəlb etmək çox çətindir. Sovet İttifaqının 1970-ci illərdəki durumundan daha mürəkkəb durum!

Müasir İran tarixində əsas mövzu özünü təcavüzkar-monarxial və islamçı istibdaddan azad etmək istəyən xalqdır. Klerikal rejimini məhv etmək üçün strategiya hazırlamaq çətin deyil: ABŞ İran tarixi ilə Sovet İttifaqı təcrübəsinə əsaslana bilər. Amma bu, səbr tələb edər.

İranlılar, ümumiyyətlə, 1953-cü illə bağlı ABŞ-a kin bəsləmirlər. ABŞ və İngiltərəyə tez-tez gedən inqilabçı elitanın uşaqları da. Vaşinqton üçün ən böyük maneə özünü kökləmədir: o, İranın demokratiya axtarışına ciddi yanaşmalıdır.

 MilliYol.Az



Xəbərin oxunma sayı : 352

loading...

Analiz

Önəmli

Son xəbərlər

21 İYUN 2018

14:05 Tanrı da unudub ədaləti harda gizlətdiyini

13:50 “Devid üçün yaxşı arvad olmağa çalışıram“

13:45 “Ürəkbulanma zəhərlənmə demək deyil”

13:40 İmişli sakini Bakıda öz maşınını qaçırdı

13:09 “Keçi saqqalı mənə uğur gətirir“ - Ronaldo

13:05 Lənkəran Dövlət Universitetində mafiya islahatlara qarşı - II yazı

13:05 Diaqnostikadan keçən müəllimlərin maaşı açıqlandı –10 faizi 700-900 manat alacaq

12:57 “Hüseyn elə bilirdi ki, Roza maşını ona verəcək“

12:52 “Təhsil islahatları dərinləşməkdə davam edir”

12:42 Bugünkü valyuta hərracının nəticəsi açıqlanıb

12:38 “Ali məktəblərə qəbulda iki dəyişiklik nəzərdə tutulub”

12:34 Qəbul imtahanında orta bal 2012-ci ilə nisbətən 62 bal yüksəlib

12:30 33 illik həyat yoldaşını qısqanclığa görə öldürdü

12:26 Erməni Aydınov: “Yaşasın Bakı” – 29 ildən sonra qayıtmaq istəyir

12:22 Fazil Məmmədov hələ də xəstəxanadadır – Dost bildikləri onu “satdılar”…

12:17 İsmayıllıda avtomobil 7 yaşlı uşağı vuraraq öldürüb

12:13 DİN avtomobil sahiblərinə müraciət edib

12:09 “Sosial sığortaya cəlb olunmayan insanlar gələcəkdə əziyyət çəkəcək”

12:05 Pambıqçıları zəhərləyən şirkətlər məlum oldu - Heydər Əsədovun adı hallanır

11:55 Kreml Suriya danışıqlarında Türkiyəyə arxa çevirə bilər

11:46 Novxanı-Masazır yolu bu axşam bağlanacaq

11:42 Ərdoğan parlamentdə koalisiya təklif etdi

11:39 İran islahatçıları Amerika ilə danışıqlar istəyirlər

11:36 Külli miqdarda narkotik qanunsuz dövriyyədən çıxarılıb

11:30 Bu gün buraxılış imtahanları keçirilir

11:26 “Ölüm qrupu”nda “cənazə günü”: Messi, hələ getmə...

11:22 Azərbaycanda 147 süni göl ləğv edilib – Sahibləri 85 min manat cərimə edilib

11:17 Rusiyada azərbaycanlının restoranında kütləvi zəhərlənmə

11:09 Şabranda 20 hektar taxıl sahəsi yandı

11:05 Yevlaxda sərnişin mikroavtobusu yük maşını ilə toqquşdu

10:52 Avstriya məşhur kriminal avtoriteti Rusiyaya təslim etdi

10:48 Günelin bu libası 5365 manatdır

10:44 Beynəlxalq təşkilatlar ABŞ-a etiraz edir

10:38 Sərhəd pozucuları ilə atışmada Azərbaycan sərhədçisi yaralandı

10:34 Mikayıl Cabbarovun işçisi Gəncədə qumarxanaya “krışalıq“ edir...

10:30 Tərtərdə 19 pambıqçı zəhərlənib

10:26 Aqrokimyəvi maddələrin idxalına nəzarət gücləndiriləcək

10:22 Neftçalada restoran gözətçisi Kürdə boğuldu

10:13 Pambıq tarlalarında insanları zəhərləyən iki inhisarçı

10:09 Paradla əlaqədar 14 marşrut xəttinin hərəkət istiqaməti dəyişdiriləcək

10:05 "Fədayə Laçının cinayət işinin materialları iyulun 15-dən sonra məhkəməyə göndəriləcək"

9:59 Hərbi Prokurorluğun “biznesmenləri”

20 İYUN 2018

23:59 Trampı oğlunu oğurlayacaqları ilə hədələdilər

23:47 Arvadını namaz qıldığı yerdə 21 dəfə bıçaqladı - Video

23:30 Bayramdan sonra ölkədə qızıl-gümüş ucuzlaşdı

23:18 Yevlaxda pambıq sahəsində zəhərlənənlərin sayı 24 nəfərə çatıb - Yenilənib - Siyahı

23:15 Zaxarova: Rusiya Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün hər şey edəcək

22:57 Rusiyanın bir nömrəli qanqsteri qolu bağlı gətirildi: 60 sifarişli qətl, mer, baş nazir müavini, biznesmenlər...

22:45 Rusiya ordusunun imkanları NATO-ya üzv ölkələrlə təmas xəttində artırılır

22:33 Viza rüsumlarındakı dəyişikliklər Azərbaycana təsir etməyəcək

22:17 Ukraynada azərbaycanlı soyğunçu dəstə ifşa olundu

21:53 “Saxlama yerlərində insan hüquqlarının pozulması halı aşkarlanmayıb” - DİN

21:38 Qaradağda qəza - Bakıya giriş bağlandı

21:26 Makedoniya parlamenti ad dəyişikliyini təsdiq etdi

21:11 Vaqif Əsədovdan jurnalist binalarının sakinlərinə xəbərdarlıq

20:58 Kəlbəcərli girov Dilqəm Əsgərovun oğlu evləndi

20:46 Türkiyənin 100-dək hərbçisi Azərbaycana gəlib - Video

20:31 Putin Rusiya millisinin oyununa baxmadı

20:15 Bu il yay fəslinin Azərbaycana gəlma vaxtı açıqlanıb

19:50 Erməni futbolçu Azərbaycanda oynaya bilər

19:39 Azərbaycanda cinayət törədənlərə elektron nəzarətin tətbiqinə başlanılıb

19:27 SOCAR Estoniyadakı ofisini bağlamaq niyyətindədir

19:10 Yuliya Timoşenko yenidən Ukrayna prezidentliyinə namizəd olacaq

18:40 Gürcüstanın yeni baş naziri seçilib

18:29 “Başqa işə keçəcəyəm…” – Pambıqçıların zəhərlənməsində ittiham olunan rəis

18:11 “Ədalətsizliyi aradan qaldırmaq istəyiriksə…” – Əli Əhmədov

17:52 “Viza rüsumlarındakı dəyişikliklər Azərbaycana təsir etməyəcək“

17:46 "İraqın şimalı PKK terrorçularından tamamilə təmizlənəcək"

17:42 “Bu, ölkənin iqtisadi kursunun əleyhinədir”

17:37 İzləyiciləri Handeni ələ saldı

17:32 Poroşenko Donbasda döyüşən generalı İrəvana göndərdi –Səfir təyinatı

17:26 Bakıda dəhşətli qəza – Gənc ailə məhv oldu

17:22 Rafael İsgəndərov ikinci dəfə baba olacaq

17:18 Siyəzəndə 12 hektar sahə yandı

17:13 Dolların iyunun 21-nə olan məzənnəsi

17:05 Türkiyədə hərbi karvana hücum baş verib

16:48 Azərbaycanda cinayət törədənlərə elektron nəzarətin tətbiqinə başlanılıb

16:44 DİN: Lerikdə yeniyetmə qızın təcavüzə məruz qalması barədə polisə müraciət daxil olmayıb

16:40 Meksika azarkeşləri oğurluq üzrə liderdir

16:35 Suriyada Rusiya-Çin rəqabəti varrmı?

16:26 “Türkiyə 4 milyona yaxın qaçqın qəbul edib”

16:22 Ramil Usubov İsrailə səfər edib

16:18 “Bir qoca ilə bir qarı vardı” – Fazil İskəndərin hekayəsi

16:13 “Qarabağ münaqişəsi Rusiya üçün çox ciddi məsələdir” – Mariya Zaxarova

16:09 “Ölkədə insan haqlarının durumu çox pisdir”

16:05 Bu il yay fəslinin Azərbaycana gəlma vaxtı açıqlanıb

15:48 Yasamal Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının birinci müavini işdən çıxarılıb

15:44 Bu il Azərbaycan xarici ticarət əməliyyatlarından müsbət saldosu 2,1 dəfədən çox artıb

15:40 "Azərbaycanda əmək pensiyaları 11,3 faiz artıb"

15:35 Bu il DGK xətti ilə dövlət büdcəsinə daxilolmalar 36% artıb

14:40 Prezidentə yalan danışan sahibkarın qaranlıq əməlləri üzə çıxır - Yeni təfərrüatlar

14:22 Tereza Meyin başını qoparmaq planlaşdırılıbmış – Sui-qəsdin təfərrüatları

14:17 XİN: Azərbaycanda məcburi köçkünlərin sayı 1.2 milyon nəfəri keçib

14:12 “Neft bazarında böhranın olmaması üçün ehtiyatların kəskin azalması nəzərə alınmalıdır“

14:05 Aİ komissarı Ermənistan XİN başçısı ilə görüşüb

13:55 Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Azərbaycan Universitetində kütləvi Narazılıq

13:22 Nazir kənd təsərrüfatını “sovka”lardan təmizliyə biləcəkmi? – Günü sualı

13:17 Zəhərlənən pambıqçılara görə rəis işdən çıxarıldı

13:13 Ən yaşlı oyunçu Rusiyaya məğlubiyyətə görə Misir xalqından üzr istəyib

13:09 Şengen vizası bahalaşır

13:05 Moskvanın “dovşana qaç, tazıya tut“ siyasəti

12:55 Müdafiə nazirindən KİV-ə çağırış

12:46 Zorlandığı deyilən 13 yaşlı qızın atası danışdı: “Mən nə desəm, qızım onu edəcək“

12:42 Bugünkü valyuta hərracının nəticəsi açıqlanıb

12:34 “Ölkəmizdə doğulan suriyalı qaçqınların sayı 276 minə çatıb”

12:30 Bəzi yerlərdə havanın temperaturu 36 dərəcəyə yüksələcək

12:26 Yol polisi uşağın sürdüyü maşını qovdu

12:22 Türk ordusu PKK-nın “alınmaz qalası”nı ələ keçirdi – 200 terrorçu öldürüldü

12:13 Külək İsmayıllıda bir kəndə ziyan vurub –20 evin dam örtüyü sıradan çıxıb

12:09 “Ermənistanın Azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasətini hər zaman açıq şəkildə qınamışam”

12:05 Bakıda I sinfə şagird qəbulunun II mərhələsi başlayıb

11:55 “Həkimə getməyə yolpulum da yox idi“ - Xərçəngdən əziyyət çəkən Zümrüd

11:49 "Dövlət ordunun bütün tələbatını ödəyir"

11:42 “Artıq ordumuz Laçına gedən yola nəzarət edir”

11:38 Lerikdə 7-ci sinif şagirdi məmur qohumu tərəfindən zorlanıb – Qızın atası isə…

11:34 “Türkiyə 100 ədəd F-35 qırıcılarına sahib olacaq” –Mövlud Çavuşoğlu

11:30 ABŞ bu qurumdan imtina etdi, Rusiya aktivləşdi

11:26 Ohanyan Manvel Qriqoryanın əməllərindən “ürək ağrısı“ keçirdiyini deyir

11:22 “Bakıda belə geyinmək olmaz!” - Ağacan Abıyev

11:17 "Azərbaycan Ordusu ən müasir raket və artilleriya sistemlərinə malikdir"



loading...
“Elçibəy gənclərin gözü ilə” mövzusunda tədbir keçirilib

“Əbülfəz Elçibəy-80” İctimai Təşkilat Komitəsi “Elçibəy Gənclərin gözü ilə” mövzusunda tədbir keçirib
Bu insanlar ölülərlə əlaqəyə girirlər və... - Tanınmış şaman hər şeyi açdı

Sosioloq, türkoloq, araşdırmaçı, TÜRKSOY-un üzvi, "Şaman. Təbiət qüvvələri oyananda" kitabının müəllifi, əslən xakas türklərindən olan və tanınmış şaman Timur Davletovun Publika.az-a müsahibəsi
ARXİV

Xəbərlər işıq sürətilə

Sayt haqqında | Əlaqə
MİLLİYOL (©) 2016